ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑ / 40 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΤΟΥ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

Αφιερωμένο στον μεγάλο μαρξιστή διανοητή Νίκο Πουλαντζά που αυτοκτόνησε πριν από 40 χρόνια (3 Οκτωβρίου 1979) είναι το τεύχος 130 του περιοδικού Ουτοπία.

Από τους σημαντικότερους μαρξιστές θεωρητικούς του κράτους, της μεταπολεμικής περιόδου ο Νίκος Πουλαντάς έγινε με το έργο του ευρύτερα γνωστός σε πολλές χώρες της τότε Δυτικής Ευρώπης αλλά και στις χώρες της Λατινικής Αμερικής. Κεντρικό σημείο της δουλειάς του υπήρξε η θεωρητική συνεισφορά του στην ανάλυση του καπιταλιστικού κράτους, του κράτους εκτάκτου ανάγκης (φασισμός, φασιστικές δικτατορίες), των κοινωνικών τάξεων, των σχέσεων εξουσίας και της σοσιαλιστικής στρατηγικής.

Γνωστή παραμένει η ρήση του για τη διερεύνηση της σοσιαλιστικής ιδέας : «ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα είναι σοσιαλισμός» και η θέση του του για την αναβίωση του φασισμού, την οποία μελέτησε διεξοδικά στο βιβλίο του “Φασισμός και Δικτατορία” στην Ιταλία και την Γερμανία την περίοδο του Μεσοπολέμου – ένα από τα γνωστότερα και πιό σημαντικά έργα που έχουν γραφτεί ποτέ:

«Όταν κανένα τμήμα της κυρίαρχης τάξης δεν μπορεί να επιβάλει την ηγεσία του στο «συνασπισμό της εξουσίας», τότε το φασιστικό κράτος αντικαθιστά το δημοκρατικό κοινοβουλευτικό πολίτευμα, ως λύση στην κρίση της καπιταλιστικής κοινωνίας, η οποία απειλείται από την οργανωμένη εργατική τάξη»…

Με το αφιέρωμα στην Ουτοπία η συντακτική ομάδα διευκρινίζει ότι : «Επιθυμία μας είναι να συμβάλουμε στο να διαβαστεί ξανά ο Πουλαντζάς στο φόντο των σημερινών ερωτημάτων αλλά και εμπειριών. Γιατί πιστεύουμε ότι στην ελληνική συζήτηση υπάρχει ένα παράδοξο στη σχέση με τον Πουλαντζά. Από τη μια, από πολύ νωρίς μια ορισμένη ανάγνωση του Πουλαντζά έγινε σχεδόν υποχρεωτική αναφορά ορισμένων ρευμάτων της αριστεράς. Μόνο που ήταν μια ανάγνωση επιλεκτική και συχνά επιφανειακή. Ο Πουλαντζάς ερχόταν να δώσει μια θεωρητική επικύρωση σε μια στρατηγική «δημοκρατικού δρόμου για το σοσιαλισμό» που στην πραγματικότητα μικρή σχέση είχε με το βάθος του προβληματισμού που συναντάμε στα βιβλία του Πουλαντζά. Το ίδιο ισχύει και για την εξαιρετικά πρωτότυπη σχεσιακή αντίληψή του για το κράτος (το κράτος ως συμπύκνωση ενός συσχετισμού ταξικών δυνάμεων), που συχνά χρησιμοποιήθηκε απλώς ως άλλοθι για μια πολιτική στρατηγική ενσωμάτωσης στο κράτος».

Το αφιέρωμα περιλαμβάνει δύο συνεντεύξεις του Πουλαντζά. Η πρώτη («Το κράτος, τα κοινωνικά κινήματα, η εξουσία») μεταφρασμένη, αλλά σε εκδόσεις από καιρό εξαντλημένες, η άλλη («Μια κοπερνίκεια επανάσταση στην πολιτική») αμετάφραστη. Και οι δύο προς το τέλος της ζωής του, αποτυπώνουν την πρωτοτυπία της σκέψης και την προσπάθειά του να σκιαγραφήσει μια ανεύρετη επί της ουσίας εκδοχή «δημοκρατικού σοσιαλισμού», παράλληλα με την προσπάθεια εμβάθυνσης ως προς τη θεωρία του κράτους.

Σε μελέτες που δημοσιεύονται πάνω στο έργο του Πουλαντζά:

Ο Στάθης Κουβελάκης, στο άρθρο του «Φαντάσματα του “ολοκληρωτισμού”: ο Πουλαντζάς αντιμέτωπος με τον φασισμό και το κράτος έκτακτης ανάγκης», ασχολείται με την ιδιαίτερη ενασχόληση του Πουλαντζά με τα ζητήματα που αφορούν το φασιστικό φαινόμενο και τις μορφές του κράτους έκτακτης ανάγκης, συμπεριλαμβανομένου και του τρόπου με τον οποίο έβλεπε την έννοια του «ολοκληρωτισμού.

Ο Σπύρος Σακελλαρόπουλος στη μελέτη του «Η συζήτηση Αλτουσέρ-Πουλαντζά σχετικά με το κράτος» ασχολείται με έναν κρίσιμο διάλογο και μια σημαντική θεωρητική αντιπαράθεση στο πλαίσιο του μαρξισμού που έλαβε χώρα στη δεκαετία του 1970.

Στο άρθρο «Ο Πουλαντζάς, ο Γκράμσι και η αναζήτηση μιας μαρξιστικής θεωρίας του κράτους», ο Παναγιώτης Σωτήρης ξαναπιάνει το νήμα των πολλαπλών νημάτων που συνδέουν τις αναζητήσεις του Πουλαντζά με το έργο του Αντόνιο Γκράμσι, πέραν των όποιων επικριτικών τόνων του πρώτου, ενώ στο ίδιο θέμα αναφέρεται και η μελέτη του Πήτερ Τόμας, «Η συγκυρία του ολοκληρωμένου κράτους: Η ανάγνωση του κράτους από τον Πουλαντζά».

Δίνοντας βήμα και σε νεώτερους μελετητές η Ουτοπία έχει συμπεριλάβει, σε αυτό το τεύχος και την πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη «Τρία σημεία της θεωρίας του Πουλαντζά για τον νόμο» του Δημήτρη Μανωλίδη.

Τιμώντας τη μνήμη της, αλλά ως υπενθύμιση ενός έργου που διακόπηκε πρόωρα, το αφιέρωμα περιλαμβάνει και ένα απόσπασμα από τη διδακτορική διατριβή της Κατερίνας Κέη, μέλους της συντακτικής επιτροπής της Ουτοπίας, το οποίο αναφέρεται ακριβώς στο πώς βλέπουν την έννοια της ηγεμονίας ο Γκράμσι και ο Πουλαντζάς.

Η ύλη του περιοδικού συμπληρώνεται από δύο κείμενα εκτός αφιερώματος: Τη μελέτη του Χρίστου Αλεξίου, με τίτλο «Η Κατοχή και η Αντίσταση στο έργο του ζωγράφου Βάλια Σεμερτζίδη» και τη βιβλιοκριτική του Θανάσης Γκιούρα για το βιβλίο του Κωνσταντίνου Καβουλάκου «Ιστορία και πράξη. Η φιλοσοφία της πράξης του Γκέοργκ Λούκατς».


Ο Νίκος Πουλαντζάς γεννήθηκε στην Αθήνα στις 21 Σεπτέμβριου του 1936. Σπούδασε νομικά και κοινωνικές επιστήμες σε Αθήνα, Χαϊδελβέργη και Παρίσι, στο οποίο εγκαταστάθηκε από το 1961. Μέχρι την αυτοκτονία του, στις 3 Οκτώβριου του 1979, ήταν καθηγητής Κοινωνιολογίας στο 8ο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και Διευθυντής Σπουδών στην Ecole Pratique des Hautes Etudes.

Αν και η Γαλλία ήταν ο τόπος διαμόρφωσης της θεωρητικής του σκέψης, η Ελλάδα ήταν ο χώρος που η σκέψη αυτή εκφράστηκε εμπράκτως. Συμμετείχε ενεργά στο φοιτητικό κίνημα μέσα από τη Νεολαία της ΕΔΑ, υπήρξε μέλος του παράνομου ΚΚΕ και μετά τη διάσπαση του κόμματος το 1968, συντάχθηκε με το ΚΚΕ Εσωτερικού.

Μετά την πτώση της δικτατορίας επέστρεψε στην Ελλάδα και στρατεύτηκε στην Ανανεωτική Αριστερά (ΚΚΕ Εσωτερικού). Με πληθώρα άρθρων και συνεντεύξεων, που μαρτυρούν την αγωνία του για τις εξελίξεις που ακολούθησαν τη Μεταπολίτευση, έδωσε σειρά διαλέξεων στην Πάντειο (1975-1976), με βασικό θέμα τις θεωρίες περί κράτους. Αποδέχτηκε την πρόσκληση της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή, συμμετείχε στις εργασίες για τη σύνταξη του νόμου για τα ΑΕΙ.

Στην Ελλάδα κυκλοφορούν τα βιβλία του: Οι κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό, Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις, Για τον Γκράμσι: Μεταξύ Σαρτρ και Αλτουσέρ, Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, Φασισμός και δικτατορία, Προβλήματα του σύγχρονου κράτους και του φασιστικού φαινομένου (μαζί με τους Ρ. Μίλιμπαντ και Ζ.-Π. Φάυ), Η κρίση των δικτατοριών: Πορτογαλία, Ελλάδα, Ισπανία.