STOP PAINTING : ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ στον 20ό ΑΙΩΝΑ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: Ελένη Γαλάνη  23/8/21

Eίναι ή δεν είναι νεκρή η ζωγραφική; Το ερώτημα θέτει ο ελβετός καλλιτέχνης Peter Fischli, καθηγητής, σήμερα,  στο περίφημο Stadelschule της Φρανκφούρτης και αναπολεί τα νεανικά του χρόνια, την εποχή που η ζωγραφική ήταν εκτός μόδας, σε αντίθεση με σήμερα που, όπως παρατηρεί, οι νέοι φοιτητές ενδιαφέρονται για τη ζωγραφική. Με αυτό το δεδομένο και το ερώτημα o Peter Fischli προχώρησε στην οργάνωση της έκθεσης “Stop painting” στο παλάτσο Ca ’Corner della Regina του Ιδρύματος Πράντα, στη Βενετία. Πρόκειται για μια αναδρομή σε πέντε επίμαχες περιόδους της ιστορίας της τέχνης, τα τελευταία 150 χρόνια, που προκλήθηκαν από την εξέλιξη της τεχνολογίας και τις επακόλουθες κοινωνικές αλλαγές οι οποίες  σηματοδότησαν ανατροπές στο καλλιτεχνικό πεδίο μέσω της απόρριψης και της επανεφεύρεσης της ζωγραφικής (εμφάνιση της φωτογραφίας, ανατροπή του ταμπλώ, του χρώματος και των μιμητικών επιδόσεων του πινέλου, με αποτέλεσματην ανακοίνωση του “θανάτου της ζωγραφικής” από πολλούς καλλιτέχνες).

Η έκθεση «Stop Painting» συγκεντρώνει περισσότερα από 110 έργα τέχνης από πάνω από 80 καλλιτέχνες. Εκτυλίσσεται στον πρώτο όροφο του Ca ’Corner della Regina και αναπτύσσεται θεματικά με μια προσωπική και ιδιότυπη προσέγγιση από τον επιμελητή. Ο Peter Fischli την περιγράφει ως «ένα καλειδοσκόπιο απορριπτικών χειρονομιών». Η έκθεση, πέρα από τη ρήξη της ζωγραφικής με τις νέες τεχνολογίες, τους νέους κοινωνικούς παράγοντες και τις πολιτιστικές αξίες που διαμορφώθηκαν απ΄αυτούς, έχει στόχο να κατανοήσει εάν η τρέχουσα ψηφιακή επανάσταση μπορεί, επίσης, να προκαλέσει μια νέα κρίση ζωγραφικής ή, αντίθετα, να συμβάλει στην ανανέωσή της.

H απόρριψη της ζωγραφικής ξεκινά για πρώτη φορά, το 1840, όταν ο Paul Delaroche (1797 -1856) είδε ένα πρωτόλειο φωτογραφίας και δήλωσε: «Από σήμερα, η ζωγραφική έχει πεθάνει». Στον 20ό αιώνα η αμφισβήτηση της ζωγραφικής συνεχίζεται:  ο αμερικανός ζωγράφος Ad Reinhardt(1913-1967) με τα μαύρα μονόχρωμα του, ισχυρίστηκε ότι έκανε «τους τελευταίους πίνακες που θα μπορούσε να ζωγραφίσει κανείς», ο Γκέρχαρντ Ρίχτερ δήλωσε, κάποτε, ότι η ζωγραφική ήταν «καθαρή ηλιθιότητα» ενώ ο Γιόζεφ Μπόϋς συνέστησε στους μαθητές του να «σταματήσουν να ζωγραφίζουν» ωθώντας τους στην εννοιολογική τέχνη. Ένας από αυτούς τους μαθητές, ο Jörg Immendorff, έγραψε το «Hört auf zu malen» («Σταμάτα να ζωγραφίζεις») σε έναν καμβά σε μια κίνηση που ο επιμελητής Peter Fischli,  αποκαλεί «πράξη άρνησης κομάντο».

Η δεύτερη κρίση της ζωγραφικής αντιπροσωπεύεται από την εφεύρεση του έτοιμου και του κολάζ. Την τρίτη κρίση προκάλεσε ο Ρολάν Μπάρτ με το «θάνατο του συγγραφέα» το 1968, που αμφισβήτησε την ιδέα της συγγραφής. Η τέταρτη κρίση αφορά την κριτική της ζωγραφικής ως εμπορεύματος στα τέλη της δεκαετίας του 1960, όταν η ζωγραφική θεωρούνταν η «πόρνη» της αγοράς. Η πέμπτη κρίση αποτελεί μέρος της κρίσης της κριτικής στον ύστερο καπιταλισμό, όπως θεωρήθηκε από τους Luc Boltanski και Eve Chiapello, για τους οποίους η ιδέα της πρωτοπορίας, από τη δεκαετία του 1980, θεωρήθηκε παρωχημένη και διακήρυξαν το τέλος μιας κρίσιμης θέσης για τη ζωγραφική .

Για την έκθεση στη Βενετία, ο Fischli αποφάσισε να μην ακολουθήσει χρονολογική σειρά και ομαδοποίησε τα έργα σε δέκα θεματικές ενότητες. «Δεν ήθελα να κάνω μια παγκόσμια έκθεση» λέει. “Δεν είμαι ιστορικός τέχνης,..έχω συμπεριλάβει τους καλλιτέχνες που θεωρώ σημαντικούς…Η ιδέα μου ήταν να συνδυάσω έργα αναδυόμενων καλλιτεχνών και ιστορικών καλλιτεχνών, όχι τόσο για την ιδέα της ανασκαφής στο παρελθόν, αλλά για να διαβάσω το παρόν. Η πρόκληση ήταν να συνδυάσω νέους καλλιτέχνες με ιστορικούς καλλιτέχνες όπως οι Picabia και Duchamp, γι ‘αυτό δημιούργησα θεματικές αίθουσες ».

Για παράδειγμα, η αίθουσα “Mensch Maschine” ερευνά την παλαίωση του καλλιτέχνη ως παραγωγού και τον φόβο της εκμηδένισης της υποκειμενικότητας από τη μηχανή. Έργα όπως τα δακτυλικά αποτυπώματα του Piero Manzoni κάθονται δίπλα σε ένα τηλέφωνο Bauhaus, προκαλώντας τις τηλεφωνικές εικόνες του László Moholy-Nagy (έργα που παράγονται σε γερμανικό εργοστάσιο βαφής, παραγγελία του καλλιτέχνη), καθώς και πίνακες του Σκωτσέζου καλλιτέχνη Morag Keil, (γεν.1985) στο οποίο οι οθόνες υπολογιστών και smartphone αντανακλώνται στα μάτια.

Στην είσοδο της έκθεσης βρίσκεται το έργο του Jörg Immendorff  “Immendorff’s Wo stehst du mit deiner Kunst, Kollege; («Από ποια πλευρά είστε με την τέχνη σας, συνάδελφε;», 1973), δείχνοντας έναν καλλιτέχνη μπροστά σε έναν κενό καμβά στην ακαδημία, ενώ ένας άλλος ξεσπάει, καλώντας τον να συμμετάσχει σε μια διαμαρτυρία στο δρόμο. Το 1963 ο Henry Flynt στάθηκε έξω από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (ΜΟΜΑ) της Νέας Υόρκης με πινακίδες που έγραφαν «ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΕΧΝΗΣ! ΟΧΙ ΑΛΛΗ ΤΕΧΝΗ! Ζωγράφοι, όπως ο Ντάνιελ Μπουρέν, με τα ριγέ πλακάτ του (Seven Ballets in Manhattan, 1975), απάντησαν βγάζοντας το έργο τους έξω από τη γκαλερί στον κόσμο, κάνοντας την πόλη το πλαίσιο τους.

Στην ενότητα “Die Hard” μια λιθογραφία του 1855 από τον Honore Daumier (1808 – 1879) δείχνει έναν απογοητευμένο ζωγράφο να φεύγει από τη Διεθνή Έκθεση με μια στοίβα από απορριφθέντες καμβάδες, δίπλα του το Dix-neuf petits tableaux en pile (1973) Marcel Broodthaers, τρισδιάστατα κολλάζ του Kurt Schwitters και έργα των Martin Kippenberger, Alain Jaque, Roy Lichtenstein, Lucio Fontana.

Ακολουθούν, μια ταινία της εγκατάστασης του Bruce Nauman, Untitled (Flour Arrangements) του 1967, στην οποία πυροβολεί από ψηλά το αλεύρι  που έριξε στο πάτωμα του στούντιό του,  η Lynda Benglis να ρίχνει υγρό λατέξ απευθείας στο πάτωμα στη δική της εκδοχή του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού και οι πινάκες ζωγραφικής του Morag Keil (2014) να παρωδούν τη μέθοδο του Pollock. Άλλοι επιτίθενται στον καμβά με δολοφονική πρόθεση. Βλέπουμε τον Lucio Fontana να τσακίζεται και να τρυπά, για να δημιουργήσει «ανοίγματα» στο διάστημα, μια επιθετική χειρονομία από τους Dadamaino και Niki de Saint Phalle, που πυροβολούν το στόχο με τουφέκι, στη σειρά Shooting Pictures. Ο Ντέιβιντ Χάμονς καλύπτει τη ζωγραφική του με πλαστικά φύλλα, επιτρέποντάς μας μόνο περιστασιακές αναλαμπές, όπως πληγές, μέσα από τυχαία τοποθετημένα δάκρυα και τρύπες.

H εντυπωσιακή παράθεση των έργων καθιστά την έκθεση “Stop Painting” μια γιορτή για την ουσιαστική συμβολή του χρώματος και του καλλιτέχνη στη δουλειά του, όπως φαίνεται στο απλωμένο στο δάπεδο τεράστιο πάπλωμα του Jean-Frédéric Schnyder,  όπου κάθε ορθογώνιο προέρχεται από ένα πανί όπου σκουπίζει τα πινέλα του και  από το χρώμα του Michelangelo Pistoletto που έχει πασαλείψει το κοστούμι του λέβητα και τις μπότες.

Το “Stop Painting” συνοδεύεται από εικονογραφημένο κατάλογο μεγάλου σχήματος που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Fondazione Prada. Περιλαμβάνει δοκίμια των Diedrich Diederichsen, Eva Fabbris, Arthur Fink, Peter Fischli, Mark Godfrey, Boris Groys, John Kelsey, Sarah Lehrer-Graiwer και Hanna Magauer καθώς και μια συνέντευξη του επιμελητή του Ιδρύματος Πράντα Mario Mainetti με τον Peter Fischli επιμελητή της έκθεσης Stop painting.