“ΘΩΡΗΚΤΟ ΠΟΤΕΜΚΙΝ” ΜΕ ΣΥΝΟΔΕΙΑ ΠΙΑΝΟΥ ΣΤΟΝ ΚΗΠΟ ΤΟΥ ΜΕΓΑΡΟΥ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: anyteart

Ένα από τα διαχρονικά αριστουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου, το “Θωρηκτό Ποτέμκιν” του Σεργκέι Αϊζενστάιν (1898-1948), προβάλλεται στον Κήπο του Μεγάρου με τη συνοδεία έργων μεγάλων ρώσων συνθετών (Σοστακόβιτς, Ραχμάνινοφ, Προκόφιεφ και Στραβίνσκι) που ερμηνεύει ζωντανά στο πιάνο ο Μάνος Κιτσικόπουλος, ένας από τους πολυδιάστατους σολίστ της γενιάς του (Παρασκευή 18 Σεπτεμβρίου στις 8:30 το βράδυ).

Η ταινία, σοβιετικής παραγωγής 1925, υπήρξε παραγγελία της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης προς τον σκηνοθέτη, στο πλαίσιο των εορτασμών για τα εικοσάχρονα της αποτυχημένης εξέγερσης του 1905 στην τσαρική Ρωσία, που αποτέλεσε προάγγελο της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917. Κλασσικό δείγμα προπαγανδιστικού κινηματογράφου, υψηλής αισθητικής, εξιστορεί την ανταρσία του πληρώματος του ομώνυμου πλοίου και αναπαράγει το χρονικό των τεσσάρων πρώτων ημερών της ανταρσίας, η οποία σημειώθηκε κατά τη Ρωσική Επανάσταση του 1905. Το κατώτερο πλήρωμα στασίασε εναντίον των αξιωματικών, με αφορμή την κακή ποιότητα φαγητού, ύψωσε κόκκινη σημαία και αγκυροβόλησε στα ανοιχτά της Οδησσού, καλώντας τους ναυτικούς των υπόλοιπων πλοίων και τους πολίτες σε γενικευμένο ξεσηκωμό εναντίον του τσάρου. Αν και τελικά η εξέγερση έληξε άδοξα με τη φυγή των στασιαστών στη Ρουμανία, ο απόηχός της υπήρξε μεγάλος τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, σε βαθμό που θεωρείται προάγγελος της Επανάστασης του 1917.

Το “Θωρηκτό Ποτέμκιν” είναι η ταινία που διαμόρφωσε το σύγχρονο σινεμά. Ο σπουδαίος ρώσος σκηνοθέτης εφάρμοσε επαναστατικές τεχνικές στην αφήγηση, με προεξέχουσα την εφαρμογή της θεωρίας του μοντάζ (montage-attraction”). Θεωρείται η πληρέστερη ταινία του βωβού κινηματογράφου και ένα από τα αριστουργήματα της έβδομης τέχνης. Το φιλμ 65 λεπτών αποτελείται από πέντε επεισόδια: «Άνδρες και Σκουλήκια» (οι ναύτες διαμαρτύρονται για το χαλασμένο φαγητό), «Δράμα στο Λιμάνι» (οι ναύτες επαναστατούν), «Ένας νεκρός καλεί για Δικαιοσύνη» (ο λαός της Οδησσού κλαίει το νεκρό αρχηγό), «Τα σκαλιά της Οδησσού» (Οι στρατιώτες του Τσάρου αιματοκυλούν την Οδησσό), και «Συνάντηση με τη ναυτική μοίρα» (οι τσαρικές δυνάμεις ενώνονται με τους στασιαστές του Ποτέμκιν). Ο Αϊζενστάιν χρησιμοποίησε ερασιτέχνες ηθοποιούς για να αποδώσουν καλύτερα τους χαρακτήρες της ταινίας.

Η κορυφαία στιγμή του έργου θεωρείται το τέταρτο επεισόδιο με το μακελειό στα σκαλιά της Οδησσού. Εδώ ο Αϊζενστάϊν εφαρμόζει το καλύτερο παράδειγμα της θεωρίας του περί μοντάζ με το διασκορπισμένο και πανικόβλητο πλήθος  να κατεβαίνει τρέχοντας τα σκαλιά και τους Λευκοφρουρούς, που σχεδόν μηχανικά με στρατιωτικό βηματισμό, ακολουθούν πυροβολώντας, με εναλλαγές πλάνων, που συγκρούονται και αντιπαρατίθενται με μια ρυθμική θαυμαστής ακρίβειας και αποτελεσματικότητας.

Σ΄ένα άρθρο του σχετικό με το Θωρηκτό Ποτέμκιν, γραμμένο το 1945, ο Άιζενστάϊν αναφέρεται στις ελευθερίες που πήρε απέναντι στα ιστορικά γεγονότα του 1905. Όχι μόνο η περίφημη σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού, αλλά κι ένα πλήθος άλλες δεν ανταποκρίνονται στην ιστορική αλήθεια.Γιατί ο σκοπός του σκηνοθέτη ήταν να δώσει με ένα και μοναδικό επεισόδιο ολόκληρο το έπος της επανάστασης.”Το μέρος πήρε τη θέση του όλου” και η αποτυχημένη επανάσταση του 1905 μπορούσε να κοιταχτεί ιστορικά σαν ένα “αντικειμενικά νικηφόρο επεισόδιο, προμήνυμα του θριάμβου της Οκτωβριανής Επανάστασης”.

“Έτσι από τη μια μεριά “βασισμένη πάνω στην πραγματική ιστορία, η ταινία ξαναδημιουργούσε το παρελθόν με τα μέσα της τέχνης” κι από την άλλη η ίδια ταινία χρησιμοποιούσε αυτό το ιστορικό συμβάν με τρόπο συμβολικό και επικό σε σχέση με την ιστορική στιγμή της καλλιτεχνικής δημιουργίας.” (*)

 

(*)Π.Α.Ζάνας.  Ιστορία και Τέχνη στον “Ιβάν τον Τρομερό” του Άϊζενστάϊν (“Ο Κινηματογράφος του Άιζενστάϊν και το θέατρο του Μπρεχτ”), εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1977