“REGARDING NIKOLAS CALAS” ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗΝ ΑΣΚΤ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

της Ελένης Γαλάνη

Είναι η πρώτη ουσιαστικά επιστημονική προσέγγιση στο έργο συνολικά του Νίκολας Κάλας (1907-1988)(1) το διεθνές  συνέδριο που οργανώνεται στις 21 και 22 Οκτωβρίου 2016, στην ΑΣΚΤ, σε συνεργασία με το πανεπιστήμιο της Αθήνας, στο πλαίσιο του αφιερώματος «Regarding Nicolas Calas». Μελετητές από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη αλλά κυρίως από την Ελλάδα θα επιχειρήσουν να ρίξουν φως στην πολύπλευρη  πορεία του Κάλας στην Ελλάδα, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ και να αναδείξουν τη  συμβολή του στον μεσοπολεμικό ελληνικό μοντερνισμό,  στη διαμόρφωση της θεωρίας του γαλλικού σουρεαλισμού και στο  ρόλο του στην εικαστική πρωτοπορία της μεταπολεμικής Νέας Υόρκης.

Ωστόσο, από μια πρώτη ανάγνωση του προγράμματος δεν προκύπτει ότι η προσέγγιση θα συμπεριλάβει διεξοδικά και την πολιτική διάσταση του Έλληνα υπερρεαλιστή, η ιδεολογική τοποθέτηση του οποίου», από την πρώτη εμφάνισή του στα Ελληνικά Γράμματα, το 1929, ως τα πρώτα κείμενα που δημοσιεύει στην Αμερική, προσδιορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την προσχώρησή του στον μαρξισμό.»(2)

Ο ποιητής και διανοητής Νίκολας Κάλας, από τους πρωτοπόρους  υπερρεαλιστές στη δεκαετία του ’30, πρωτοεμφανίζεται στα ελληνικά γράμματα, το 1929, από τους κόλπους της αριστεράς, στο περιοδικό Νέοι Πρωτοπόροι, με εμφανή την τοποθέτηση στο χώρο του μαρξισμού της εποχής εκείνης, η οποία διατηρείται και έως τα πρώτα κείμενα που δημοσιεύει, μερικά χρόνια αργότερα, στην Αμερική. Δεν χρειάστηκε πολύς χρόνος για να αποφασίσει τον εκπατρισμό του και να εγκαταλείψει τη μεταξική Ελλάδα της γενιάς του ΄30, που κατέστησε τη χώρα μια ακόμη εστία φασισμού στην Ευρώπη. Γόνος πλούσιας εφοπλιστικής οικογένειας, με την οποία ήρθε σε ρήξη και απώλεσε την οικονομική στήριξη, απογοητευμένος, παράλληλα, από την πολεμική που δέχονται τα πρώτα θεωρητικά κείμενά του, την μήνιν των αμυντόρων του και τη χρονίζουσα μιζέρια που αποπνέει η διανόηση αυτού του τόπου, αναζήτησε καταφύγιο  στο Παρίσι. Εκεί, το 1938, δημοσιεύει τη θεωρητική μελέτη  Εστίες πυρκαγιάς και ο Αντρέ Μπρετόν τον εντάσσει στους σημαντικότερους θεωρητικούς του υπερρεαλισμού. Η παραμονή, όμως, στη γαλλική πρωτεύουσα  είναι  προσωρινή,  γιατί παρά τις συναναστροφές με τους κύκλους των υπερρεαλιστών, «Το Παρίσι δεν είναι πια ωραίο»- όπως γράφει στον φίλο του λογοτέχνη Γεώργιο Θεοτοκά, λίγο μετά την εγκατάστασή του εκεί. «Είναι συνειδητά πια μια πρωτεύουσα κι όπου πας βρωμάει σαπίλα. Όσο ήταν ασυνείδητη αυτή η κατάσταση, ήταν ευχάριστο για ερευνητές του υποσυνειδήτου. Τώρα δεν μ’ ενδιαφέρει πια.»(3)

Από το Παρίσι μεταβαίνει στη Λισαβόνα, παραμένει ένα χρόνο κι από ‘κει, με τον Πόλεμο, το 1940, πηγαίνει στη Νέα Υόρκη, όπου εγκαθίσταται μόνιμα. Στη διάρκεια αυτής της αναζήτησης  που ξεκινά από την Ελλάδα και καταλήγει στην Αμερική, διαγράφει μια εντυπωσιακή τροχιά στην πολιτισμική εξέλιξη του 20ού αιώνα, πριν και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: εκτείνει τη σκέψη του από τους Ίωνες φιλοσόφους  στον Βιτγκενστάιν και από την πορτογαλική αναγέννηση στον Ιερώνυμο Μπος, μετέχει συχνά στα πιο βίαια, ρηξικέλευθα κινήματα της πρωτοποριακής τέχνης και σκέψης του 20ού αιώνα  – από τον φουτουρισμό στον υπερρεαλισμό, την ποίηση των μπητ και την ποπ-άρτ και, με βάση πάντα τον τροτσκισμό και τη διεπιστημονικότητα, αναπτύσσει την πολιτική  σκέψη, την κριτική και τη γραφή του.(4)

Με τις κριτικές του σε έντυπα τέχνης της Νέας Υόρκης(View, Possibilities,Tiger’s Eye), ο Κάλας, θα συμβάλει στη διαμόρφωση της κριτικής της τέχνης στην μεταπολεμική Αμερική, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Από τα άρθρα του στο περιοδικού View,  το καλλιτεχνικό περιβάλλον της Νέας Υόρκης έρχεται σε επαφή με το επαναστατικό και ελευθεριάζον πρόσταγμα των υπερρεαλιστών του Μεσοπολέμου, ενώ πολλοί  καλλιτέχνες του κινήματος του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού βρίσκουν στο πρόσωπο του Κάλας τον διανοητή που εκφράζει και καταλύει τη σχέση τους με τον Υπαρξισμό και την Αρχαία Τραγωδία. Η ριζική αλλαγή στην κριτική της τέχνης σηματοδοτείται με την συνέντευξη που πήρε από τον Αντρέ Μπρετόν για το τεύχος – αφιέρωμα του View στον Υπερρεαλισμό και με τη συνέντευξη στο τεύχος του 1945 με τον Marcel Duchamp.(5)

Μέρος του έργου του έχει εκδοθεί στην Ελλάδα, όπως τα ελληνικά ποιήματα Οδός Νικήτα ΡάντουΓραφή και Φως (Ίκαρος 2007 και 1998) ενώ από τα γαλλικά μεταφράστηκαν οι “Εστίες πυρκαγιάς”(1997) και  από τα αγγλικά “Η Τέχνη την εποχή της διακύβευσης” (1997). Ακολούθησαν μελέτες και κριτικές εκδόσεις, ένα συνέδριο στην Κομοτηνή αφιερωμένο στον Κάλας, τα πρακτικά του οποίου εξέδωσε το περιοδικό Μανδραγόρας σε αυτοτελή τόμο, το 2006. Πολλά άρθρα δημοσιεύτηκαν στην Ελλάδα και το εξωτερικό μετά τα μέσα της δεκαετίας του ’90. Ωστόσο, το μεγαλύτερο κομμάτι των τεχνοκριτικών και άλλων θεωρητικών κειμένων του Κάλας, στα αγγλικά, δεν έχει μεταφραστεί και εκδοθεί ακόμα, στα ελληνικά, κάτι που ο ίδιος ποθούσε.

 

ANΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΚΑΛΩΝ ΤΕΧΝΩΝ / 21, 22 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2016

 

1.       Νίκολας Κάλας: καλλιτεχνικό ψευδώνυμο του Νικόλαου Καλαμάρη, ο οποίος υπέγραφε και ως  Νικήτας Ράντος και  ο Μ. Σπιέρος. Με το ψευδώνυμο Νίκολας Κάλας εργάστηκε στην Αμερική.

2.       Νίκος Χατζηνικολάου Απορίες για την υποδοχή του Nicolas Calas, Το Βήμα 26/04/1998

3.       Αλληλογραφία Γ. Θεοτοκά-Ν. Κάλας, αρ. επιστολής 9.

4.       Νίκολας Κάλας Βίος και Πολιτεία – Η συνέντευξη για τα Αρχεία της Αμερικνικής Τέχνης το 1977. Ύψιλον/βιβλία 2012.

5.       “Η Τέχνη την εποχή της Διακύβευσης και άλλα δοκίμια” του Νίκολας Κάλλας. Πρόλογος Κύριλλου Σαρρή,σελ.11. Εκδόσεις  Άγρα 1997.