“Η ΠΑΡΑΤΕΤΑΜΕΝΗ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ” της ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

«Από την οδό της Αγίας Σοφίας κατέβαιναν, σαρώνοντας τις γειτονιές, τα παιδιά του Κουλέ Καφέ, του Αγίου Παύλου, της Ακρόπολης, της Κασσάνδρου. Το Τσινάρι, Εσκί-Ντελίκ, Προφήτης Ηλίας, Διοικητήριο κατέβαιναν τη Βενιζέλου…. Από το Βαρδάρι πάλι ερχόταν, ξυπόλητη, ρακένδυτη, πειναλέα, σπαρταρώντας από ενθουσιασμό, η Ραμόνα, η Επτάλοφος, ο παλιός Σταθμός, η Νεάπολη, η Σταυρούπολη, ενώ αντίθετα, από ανατολικά κατάφταναν μέσα σε σκόνη και αλαλαγμό, με τρομπέτες, παντιέρες, λάβαρα και χωνιά η Τούμπα- «Τούμπα –Στάλινγραντ» έλεγαν μόνοι τους -η Αγία Φωτεινή, η Ευαγγελίστρια, η Τριανδρία, ακόμα και η τόσο μακρινή Καλαμαριά. Πλημμύρισαν δρόμοι και πλατείες. Πανζουρλισμός. Φιλιόμασταν, αγκαλιαζόμασταν, χαϊδευόμασταν, δεν ξέραμε τι λέμε από την ταραχή μας. Λέγαμε «Χριστός Ανέστη», λέγαμε «Ελευθερία», «Ποτέ ξανά». Σάμπως να ’ταν στο χέρι μας, αλλά έτσι νομίζεις σε τέτοιες στιγμές…»

Ανεπανάληπτη περιγραφή του Γιώργου Ιωάννου  στην «Η παρατεταμένη απελευθέρωση», πεζογράφημα από το βιβλίο «Το δικό μας αίμα», (Ερμής, Αθήνα 1978), επανέρχεται αυτές τις μέρες που η πόλη του Θερμαϊκού θυμάται, γιορτάζει και μνημονεύει την 30ή Οκτωβρίου 1944. Την ημέρα που εγκατέλειψαν την πόλη οι Ναζί και ο ΕΛΑΣ παρήλασε στην παραλιακή λεωφόρο Νίκης με προπομπό τη διοίκηση της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας πάνω σε αυτοκίνητο και τον καπετάνιο της Μάρκο Βαφειάδη όρθιο να χαιρετά, μέρος κι αυτοί όλοι του πανζουρλισμού που περιγράφει ο Γιώργος Ιωάννου.

Αυτές τις μέρες η πόλη της Θεσσαλονίκης σε δύο αξιόλογες επετειακές εκδηλώσεις- πραγματικά δείγματα γραφής. Είναι:

– η έκθεση «Εθνική Αντίσταση 1940-1944 Ο παράνομος Τύπος στη Βόρειο Ελλάδα” που φιλοξενείται στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης

και

-η εκδήλωση, «Μέγιστη απουσία, ένοχη σιωπή, σιωπηλή συγγνώμη» που θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 2019 εις μνήμην του Ολοκαυτώματος του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης.

Ο Τύπος επί Κατοχής

Για τον παράνομο Τύπο επί Κατοχής στη Βόρεια Ελλάδα ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Σπύρος Κουζινόπουλος μας πληροφορεί στο φυλλάδιο που συνοδεύει την έκθεση ότι «στη Μακεδονία κυκλοφόρησαν οι περισσότερες, από οποιοδήποτε άλλο γεωγραφικό διαμέρισμα της χώρας, αντιστασιακές εφημερίδες. Ανάμεσά τους η Ελευθερία, όργανο της «Εθνικής Οργανώσεως Ελευθερία» την οποία είχαν δημιουργήσει στελέχη του ΚΚΕ, του Κόμματος των Φιλελευθέρων, του Σοσιαλιστικού Κόμματος, της  Δημοκρατικής Ένωσης αλλά και αξιωματικοί όπως ο συνταγματάρχης Δημήτριος Ψαρρός.»

«Οργανωτής του παράνομου εκδοτικού μηχανισμού της οργάνωσης «Ελευθερία», ήταν ο νεαρός τότε φοιτητής της νομικής Γιάννης Κανάκης, ο οποίος διέθεσε για τις ανάγκες του αγώνα έναν πολύγραφο και μία γραφομηχανή που υπήρχαν σε γραφείο επί της οδού Ερμού 19, το οποίο αναλάμβανε την εκτύπωση πολυγραφημένων συγγραμμάτων του πανεπιστημίου. Τις πρώτες μέρες του Ιουνίου 1941, μεταφέρθηκαν ο πολύγραφος και η γραφομηχανή στο υπόγειο του οικήματος ενός ανθόκηπου, στους Αμπελόκηπους, που ανήκε στον ανθοπώλη Παντελή Μορφόπουλο. Κι εκεί, τυπώθηκε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Ελευθερία». Για να τοποθετηθεί σε συνέχεια σε λαγούμι, που σκάφτηκε στον ανθόκηπο, ένα ολόκληρο παράνομο τυπογραφείο, όπου επί 3,5 χρόνια, θαμένοι ζωντανοί πέντε τυπογράφοι και δημοσιογράφοι, τύπωναν εφημερίδες και προκηρύξεις του Αγώνα.

Ένα άλλο εξίσου σημαντικό τυπογραφείο, ήταν στο Φίλυρο, όπου εκτυπώνονταν η εφημερίδα «Λαϊκή Φωνή» ως δημοσιογραφικό όργανο του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ. Σύμφωνα με τον αρχισυντάκτη της εφημερίδας, Παρίση Αγγελίδη, το τυπογραφείο αυτό άρχισε να δημιουργείται κατά τα τέλη Μαίου 1941, στον περιτριγυρισμένο από οπωρώνα και λαχανόκηπο σπίτι του Θεοδόση Θεοδοσιάδη.

Ένα τρίτο μυστικό τυπογραφείο του αγώνα της Εθνικής Αντίστασης, είχε στηθεί στο σπίτι του Μικρασιάτη πρόσφυγα Ιωακείμ Μπελλίδη, στο Κουλέ-Καφέ, για την εκτύπωση σε όλη τη διάρκεια της κατοχής, πολλών αντιστασιακών εφημερίδων και χιλιάδων προκηρύξεων. Με κάλυψη το βαφείο-καθαριστήριο που διατηρούσε ο Μπελλίδης, στα κοφίνια με τα βαμμένα νήματα και τα φρεσκοπλυμένα ρούχα που έφευγαν από εκεί, τοποθετούνταν από κάτω οι εφημερίδες και οι προκηρύξεις. Με την μυρωδιά της βαφής και του σαπουνιού να σκεπάζει την οσμή της φρεσκοτυπωμένης μελάνης.

Στην περιοχή του Λαγκαδά, είχε στηθεί και λειτουργούσε ένα τέταρτο Εαμικό τυπογραφείο, ενώ πρέπει να πούμε επίσης ότι στην οδό Μπαλταδώρου, σε υπόγειο ξυλαποθήκης, λειτούργησε το τυπογραφείο της οργάνωσης ΠΑΟ, και ο μυστικός πολύγραφος της ήταν εγκαταστημένος στην οδό Βελισσαρίου. Επίσης, στο τυπογραφείο “Ερμής”, στην οδό Ίωνος Δραγούμη, εκτυπώνονταν μυστικά η εφημερίδα του ΕΔΕΣ, ενώ στον πολύγραφο του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης η παράνομη εφημερίδα “Λευτεριά”

Μυστικά τυπογραφεία της αντίστασης λειτούργησαν και σε άλλες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας. Με δύο σημαντικότερα εξ αυτών: Το τυπογραφείο που εγκαταστάθηκε στο χωριό Βυθός, στο Βόϊο Κοζάνης, όπου τυπώνονταν κυρίως εφημερίδες, μπροσούρες και προκηρύξεις των ανταρτικών τμημάτων κεντρικής και δυτικής Μακεδονίας του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ. Και το τυπογραφείο που λειτουργούσε για τις ανάγκες του αγώνα στο χωριό Μυρίνη των Σερρών, στους πρόποδες του Παγγαίου, στο υπόγειο του σπιτιού των αδελφών Χρυσόστομου και Κώστα Κουτουρούση.»

Εις μνήμην των Εβραίων

Εκδήλωση μνήμης «Μέγιστη απουσία, ένοχη σιωπή, σιωπηλή συγγνώμη», οργανώνεται την Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 2019 για τους περίπου πενήντα χιλιάδες Εβραίους της Θεσσαλονίκης που χάθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τη διοργάνωση έχουν αναλάβει τα Τμήματα Θεάτρου και Κινηματογράφου της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ, τα Τμήματα Αρχιτεκτόνων και Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, το Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών και το Εργαστήριο Μελέτης του Πολιτισμού, των Συνόρων και του Κοινωνικού Φύλου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας (ΠΑΜΑΚ), το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (ΚΘΒΕ), το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (ΦΚΘ), τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (ΜΟΜus) και το Άτυπο Στούντιο νεοΠοιητικής.

Η εκδήλωση θα ξεκινήσει με πορεία από την Πλατεία Ελευθερίας, με την παρουσίαση φωτογραφιών από το Μαύρο Σάββατο του Ιουλίου του 1942. Θα διασχίσει τη Λεωφόρο Νίκης και την οδό Αγίας Σοφίας , στην Πλατεία Αγίας Σοφίας θα γίνει ολιγόλεπτη στάση και θα αναγνωστεί η περιγραφή του Γιώργου Ιωάννου για την ημέρα της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης από τον ηθοποιό Δημήτρη Ναζίρη. Η πορεία θα συνεχιστεί στην Εγνατία οδό και θα καταλήξει στο Μνημείο του Παλιού Εβραϊκού Νεκροταφείου (κεντρικό πάρκο της Πανεπιστημιούπολης του ΑΠΘ). Στο σημείο αυτό θα αναγνωστούν τέσσερα ποιήματα: της Ραχήλ Έιντζελ Νάγκλερ, του Χόρχε Λουίς Μπόρχες (αφιερωμένο στους Εβραίους της Θεσσαλονίκης), του Μανόλη Αναγνωστάκη και του Μάρκου Μέσκου από τους ηθοποιούς Χριστίνα Σωτηριάδου και Χρήστο Παπαδόπουλο. Η τραγουδίστρια και συνθέτης Σαβίνα Γιαννάτου θα τραγουδήσει ένα σεφαραδίτικο τραγούδι και ένα είδος επικήδειου ύμνου-θρήνου (αφιερωμένου στους εν γένει νεκρούς της κατοχής από τους Ναζί).

Η performative πορεία θα ολοκληρωθεί χωρίς ομιλίες, αλλά με τη διανομή σε όλους τους συμμετέχοντες μιας ασπρόμαυρης καρτ-ποστάλ, η οποία στη μια όψη απεικονίζει το Εβραϊκό νεκροταφείο και στην άλλη το ποίημα του Paul Celan «Φούγκα του Θανάτου».

Η σύλληψη της ιδέας και η κατάρτιση του προγράμματος ανήκουν στον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Φίλιππο Ωραιόπουλο.