ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΡΑΒΑΤΖΙΟ – Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΛΟΝΔΙΝΟΥ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

Για τη σκιά και μόνο στα μάτια και το πρόσωπο του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, αξίζει να δει κανείς την έκθεση Beyond Caravaggio στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Έργο μεγάλων διαστάσεων(68x52inches), “O Ιωάννης Βαπτιστής στην έρημο», (περίπου 1603–4) αποτελεί οικείο θέμα του Μικελάνζελο Μερίζι Καραβάτζιο (1571-1610) και επαναλαμβάνεται συχνά στα έργα του. Εδώ, δεσπόζει στην τελευταία αίθουσα της έκθεσης και είναι ο ασκητής στην έρημο: ένας ασκητής, όμως, νέος με αθλητικό σώμα, μια δυνατή φυσική παρουσία, τόσο δραματικά φωτισμένη που ισορροπεί επικίνδυνα ανάμεσα στον θρησκευτικό συμβολισμό και τον επίγειο ερωτισμό. Το έργο καθηλώνει τον θεατή, ο οποίος μετά την περιήγηση στις αίθουσες της έκθεσης με έργα του Καραβάτζιο, των συγχρόνων του και των επιγόνων που επηρεάστηκαν από τον ριζοσπάστη Ιταλό ζωγράφο, δύσκολα αποχαιρετά το επικό φινάλε. Κι όταν το πράξει η θύμηση του νεαρού Ιωάννη τον ακολουθεί βασανιστικά…

Aπό αυτό το αξέχαστο αριστούργημα που δάνεισε στην έκθεση το Nelson-Atkins Museum of Art της πόλης του Κάνσας εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς γιατί ο Καραβάτζιο ενέπνευσε τόσους πολλούς ομοτέχνους του, συγχρόνους και μεταγενέστερους, γιατί ακόμα και σήμερα προσελκύει ένα τεράστιο κοινό.

Στις 10 π.μ., εκείνο το βροχερό λονδρέζικο πρωινό του Νοέμβρη που φτάσαμε στην Εθνική Πινακοθήκη, η ουρά για την έκθεση «Βeyond Caravaggio”, λίγο πριν το άνοιγμα, ξεπερνούσε τα 100 άτομα. Στην υπόγεια επέκταση της Πινακοθήκης,  οι σκούρες αποχρώσεις του γκρι-μπλε των αιθουσών πλαισιώνουν τα έργα, με τις χρυσοποίκιλτες κορνίζες, του εκρηκτικού και αντισυμβατικού καλλιτέχνη που ως κεραυνός εν αιθρία έπεσε στη Ρώμη, σε ηλικία 20 χρονών (1591). Είναι ο ζωγράφος που αγνόησε τον μανιερισμό, κυρίαρχο την εποχή εκείνη στην τέχνη της Ιταλίας, και επέλεξε τη λαϊκή εκδοχή της  καθημερινότητας για την απόδοση  θρησκευτικών ιστοριών της Βίβλου, προκαλώντας, συχνά, το κοινό με τα ασαφή όρια μεταξύ ιερού και βέβηλου θέματος, Άλλωστε τα μοντέλα του στους δρόμους και τα καπηλειά τα αναζητούσε.

Στην πρώτη αίθουσα μας υποδέχονται τα φωτεινά έργα της πρώιμης περιόδου που απεικονίζουν νέους άντρες, μουσικούς, χαρτοπαίχτες και χαρτορίχτρες,πλημμυρισμένα από έναν θορυβώδη νατουραλισμό, σχεδόν πρωτόγνωρο. Επίκεντρο είναι το διάσημο “Αγόρι που δαγκώνεται από σαύρα” (1594-5)- έργο από τη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης. Μαζί του ο “Μουσικός” (περίπου 1615, Apsley House)του Cecco del Caravaggio-μαθητή, υπηρέτη και πιθανόν ερωμένου-  η «Τσιγγάνα μάντισα»” του Βαρθολομαίου Μανφρέντι (περίπου 1615-1620, Detroit Institute of Arts ) και ένα αριστούργημα του Γάλλου “καραβατζιστή” ζωγράφου Ζωρζ ντε λα Τουρ “The Cheat with the Ace of Clubs” (1630-1634) από το Μουσείο Τέχνης Kimbell του Ντάλας.(φωτ. κάτω δεξιά)

Η προδοσία του Χριστού

H δημόσια παρουσίαση του εσωτερικού διακόσμου που φιλοτέχνησε ο Καραβάτζιο για το παρεκκλήσι Κονταρέλι στη Ρώμη,(1600), τον καθιέρωσε σε ηλικία 24 ετών. Το

έργο προκάλεσε αίσθηση στο φιλότεχνο κοινό της Ρώμης και έφερε πολυάριθμες παραγγελίες από διακεκριμένους μαικήνες και προστάτες.

Ανάμεσά τους ήταν και ο Ciriaco Mattei, για τον οποίο ο Καραβάτζιο ζωγράφισε το “Δείπνο στους Εμμαούς” (1601, Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο) και την πρόσφατη επανανακάλυψη  «Η προδοσία του Χριστού»(1602, Εθνική Πινακοθήκη της Ιρλανδίας – παραχώρηση με δάνειο αορίστου διαρκείας από την Κοινότητα Ιησουιτών, Leeson St, του Δουβλίνου). Αυτοί οι δύο πίνακες εκτίθενται στην επόμενη αίθουσα μαζί με άλλα έργα “Καραβατζιστών” καλλιτεχνών που υπήρχαν  παλαιότερα στην  περίφημη συλλογή Mattei: «Tribune Money» του Τζιοβάνι Σεροντίνι (Εθνική Πινακοθήκη Σκωτίας) και «’Ο Χριστός ανάμεσα στους γιατρούς» του Αντιβεντούτο Γκραμάτικα (περίπου 1613, Εθνική Πινακοθήκη Σκωτίας, Εδιμβούργο).

Εκείνο που ο θεατής της έκθεσης διαπιστώνει είναι ότι πέρα από τον βίαιο, σκληρό, απρόβλεπτο, ανατρεπτικό και συχνά μαχαιροβγάλτη ζωγράφο- υπάρχει ένας μεγάλος δάσκαλος του χρώματος και του φωτός: στοιχεία και τα δύο μαγευτικά του ευρωπαϊκού Νότου που αναδεικνύουν τις πραγματικές, τις γνήσιες, εκπληκτικά διαχρονικές μορφές αυτής της περιοχής και μέσα από τα επιδέξια πινέλα του Καραβάτζιο διδάσκουν την όρεξη για τη ζωή. Η ανθρώπινη μορφή και τα υλικά στοιχεία που την περιβάλουν είναι ζωγραφισμένα με μια αφοπλιστική σαφήνεια. Όσο κι αν προσπάθησαν, αν το προσπάθησαν, δεν προσέγγισαν πλήρως τη ζωγραφική που εμπνέεται από την ίδια τη ζωή, την αληθινή, μήτε εφάρμοσαν πιστά τη χρήση της φωτοσκίασης του Καραβάτζιο οι καλλιτέχνες από την Ευρώπη που επηρεάστηκαν από το έργο του. Οι ζωγράφοι από τη Γαλλία, την Ολλανδία, την Ισπανία ανταποκρίθηκαν σε διαφορετικές πτυχές της τέχνης του και ανέπτυξαν τις δικές τους ατομικές επιδόσεις.

Προσέλαβαν το έργο του Ιταλού ριζοσπάστη ως σημείο εκκίνησης, επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό,  αλλά το φως στις συνθέσεις τους δεν μπόρεσε να προχωρήσει πέρα από το όριο που βάζει ο Βορράς. Τα σχήματα αλλάζουν, οι μορφές επίσης, η σκιώδης, όμως, πλευρά παραμένει.

Η Έκσταση του Αγίου Φραγκίσκου (1601, Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο) του Giovanni Baglione είναι το πρώτο πραγματικά έργο ζωγραφικής που αντιστοιχεί απόλυτα στον όρο “καραβατζικό”. Ο  Οράτζιο Τζεντιλέσκι, ο οποίος ήταν φίλος του Καραβάτζιο, αντιπροσωπεύεται από  δύο πολύ διαφορετικά έργα, ενώ η εξαιρετικά ταλαντούχα κόρη του, η Αρτεμισία, είναι παρούσα στην έκθεση με το έργο «Σουζάνα και Γέροντες» (1622, Burghley House Collection). Στα έργα πρωταγωνιστές της έκθεσης, από τα πιο εντυπωσιακά που χαράζεται στη μνήμη, ανήκει «Ο Χριστός εμφανίζοντας τις πληγές του» (περίπου 1625-1635, Μουσείο του Περθ και Γκαλερί Τέχνης) του Τζιοβάνι Αντώνιο Τζάλλι (που αποκαλείται και Lo Spadarino).

Από τους Ισπανούς καλλιτέχνες, κατοίκους του Βασιλείου της Νάπολης που αποτελούσε τότε μέρος της ισπανικής αυτοκρατορίας και τόπο μόνιμης κατοικίας  για πολλούς Ισπανούς καλλιτέχνες, ο Χοσέ Ριμπέρα  εκπροσωπείται από τρία έργα, με κυρίαρχο «Το μαρτύριο του Αγίου Βαρθολομαίου»(1634, Εθνική Πινακοθήκη, Ουάσινγκτον). Ενδιαφέρουσα η δουλειά των  Ναπολιτάνων καλλιτεχνών που εμπνεύστηκαν από τον Καραβάτζιο ενώ στην κατηγορία της εξαιρετικής τέχνης και τεχνικής συμπεριλαμβάνονται τα έργα των οπαδών του, Nicolas Regnier (Άγιος Σεμπάσταν περιποιούμενος  από την Αγία Ειρήνη και τον υπηρέτη της» (περίπου 1626-1630 Ferens Art Gallery,Hall) και ο Gerrit van Honthorst (Ο Χριστός προ του Αρχιερέα»(περίπου 1617, Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο).

Η δύναμη της ζωγραφικής του Καραβάτζιο, διατήρησε την επιρροή της στους καλλιτέχνες και μετά το θάνατό του. Από τα μέσα του 17ου αιώνα η νατουραλιστική προσέγγιση του Καραβάτζιο απορρίφθηκε υπέρ μιας πιο κλασσικιστικής ζωγραφικής παράδοσης. Χρειάστηκαν περίπου τριακόσια χρόνια για να αποκατασταθεί η φήμη του Καραβάτζιο και να αναγνωριστούν τα επιτεύγματά του στην ιστορία της ευρωπαϊκής Τέχνης. Μόλις στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν ο Wolfgang Kallab, μελετώντας κάποιους πίνακες, αναγνώρισε σε αυτούς πολλά κοινά στοιχεία και τελικά μετά από ενδελεχή έρευνα τους απέδωσε στον Μικελάντζελο Μερίζι. Εκείνη την εποχή, ελάχιστα ήταν γνωστά για τον Καραβάτζιο, ενώ μόλις ένα έργο – ο τεραστίων διαστάσεων “Αποκεφαλισμός του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή” έφερε την υπογραφή του. Με έναυσμα την έρευνα του Kallab και την μεσολάβηση και άλλων ειδικοτήτων (ανακάλυψη εγγράφων κυρίως από τις πόλεις όπου έζησε) έγινε γνωστό, το κυρίως σώμα του έργου του,

Οι έρευνες και οι κριτικές στο έργο του Καραβάτζιο ενίσχυσαν τη φήμη του στον 20ό αιώνα και οδήγησαν σε μία πρώτη σημαντική έκθεση με τίτλο “Καραβάτζιο και Καραβατζιστές” (Caravaggio e dei Caravaggeschi), το 1951, στο Μιλάνο στο Παλάτσο Ρεάλε.

Η έκθεση οργανώθηκε με τη συνεργασία της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου, της Εθνικής Πινακοθήκης της Ιρλανδίας και τις Εθνικές Πινακοθήκες της Σκωτίας. Μετά το Λονδίνο (διάρκεια έως τις 15 Ιανουαρίου 2017) θα παρουσιαστεί στο Δουβλίνο, στην Εθνική Πινακοθήκη της πόλης.

www.nationalgallery.org.uk

της Ελένης Γαλάνη