Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ 20ός ΑΙΩΝΑΣ: ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΥΜΑΤΩΝ / ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

Συνέντευξη του Αντώνη Λιάκου με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου “Ο ελληνικός 20ός αιώνας”

  της Ελένης Γαλάνη

Ήδη, από το εξώφυλλο του νέου βιβλίου του καθηγητή Ιστορίας Αντώνη Λιάκου, Ο ελληνικός 20ός αιώνας (εκδ. Πόλις) που μόλις κυκλοφόρησε,  το μήνυμα αισιοδοξίας για τη ζωή και την επιβίωση είναι σαφές: αρκεί η φωτογραφία εποχής της Βούλας Παπαϊωάννου από τα πιό επώδυνα χρόνια 1945-46 με μια ομάδα φτωχόπαιδα να παίζουν και να γελούν αψηφώντας το ζοφερό περιβάλλον και το αβέβαιο μέλλον: Η ζωή είναι ωραία και στην Ελλάδα ακόμα και όταν τα θύματα είναι πολυπληθέστερα των ηρώων.

Στο πολυσέλιδο βιβλίο του ο Αντώνης Λιάκος, με μιά χαρισματική και ζηλευτή, ταυτόχρονα, επικοινωνιακή γραφή, καλεί τον αναγνώστη να προσεγγίσει την πολλαπλότητα της ιστορίας της χώρας μας στον 20ό αιώνα: ένα «έθνος που διαμορφώνεται σταδιακά από διαφορετικούς πληθυσμούς, ανάμεσα σε αιματηρούς πολέμους, εμφυλίους, μετακινήσεις πληθυσμών και προσφυγικά κύματα» προς και από την Ελλάδα, από τις τραγικές συνέπειες του εμφύλιου σπαραγμού, από εξορίες μεγάλου μέρους του πληθυσμού, από δικτατορίες και φυσικά από αγώνες για τη δημοκρατία, την ελεύθερία της έκφρασης και της διακίνησης των ιδεών. Μ’ άλλα λόγια ένας ζωντανός οργανισμός διαρκώς παλλόμενος βιώνει, συχνά με απρόβλεπτες εξελίξεις, την πορεία του στο χρόνο.

Καθοριστικό για την ιστορία είναι, κατά τον Αντώνη Λιάκο, το γεωπολιτικό περιβάλλον της κάθε χώρας. Στο πλαίσο αυτό highlight της ελληνικής ιστορίας θεωρεί την ένταξη της χώρας στην ΕΕ και η συμπόρευσή της προς την ενοποίηση της ευρωπαϊκής ηπείρου. Ακόμη, εντάσσει στην κατηγορία, τη δεκαετία του 1940-50 στο διάστημα της οποίας καθορίστηκαν βασικά χαρακτηριστικά της πολιτικής και πνευματικής ζωής και, φυσικά, τη Μεταπολίτευση.

Αν και ο αιώνας χρονολογικά κλείνει το 2000, ο συγγραφέας προχωρεί στον 21ο και δίνει το στίγμα της χώρας: είναι το τρίπτυχο – δημογραφικό – παραγωγική συρρίκνωση – νομισματοπιστωτική κρίση. Με πρώτο το δημογραφικό πρόβλημα και τις απρόβλεπτες εξελίξεις του, ο Αντώνης Λιάκος εστιάζει την προσοχή και την ευαισθησία μας στη μορφή της Ελλάδας, σήμερα, καθώς η χώρα πορεύεται στον αιώνα της ψηφιακής επανάστασης: στις ταραχές του 2008 (civic riots), στον αποσπασματικό εκσυγχρονισμό, στην κατάρρευση του κέντρου της Αθήνας, στην έλλειψη προοπτικής στους νέους αλλά και στην κρίση του βασικού πυρήνα της κοινωνίας- την οικογένεια.


Η συνέντευξη με τον Αντώνη Λιάκο ξεκίνησε στην Τρίπολη στις 17 Νοεμβρίου και ολοκληρώθηκε στην Αθήνα.

Πώς θα προσδιορίζατε τα χαρακτηριστικά σημεία της ελληνικής ιστορίας τον 20ό αιώνα την οποία το βιβλίο επιχειρεί να εντάξει στο σύγχρονο διεθνή ιστορικό προβληματισμό; Είμαστε, τελικά, ιστορία προσώπων ή κοινωνιών;

Στην ιστορία σύντομων χρονικών περιόδων πρωταγωνιστούν τα πρόσωπα. Στην ιστορία ενός αιώνα, πρωταγωνιστούν οι κοινωνίες.  Όσο και ικανά ή χαρισματικά να είναι τα πρόσωπα, στο πέρασμα του χρόνου  οι κοινωνίες θέτουν τους περιορισμούς και τις δυνατότητές τους. Θα μου πείτε, δεν μιλάμε για τον αιώνα του Ιουστινιανού, ή του Καρλομάγνου, ή του Λουδοβίκου ΙΔ’; Υπάρχει μια διαφορά με τον εικοστό αιώνα:  είναι ο αιώνας της ορμητικής εισβολής των μαζών στην πολιτική, στην εκπαίδευση, στην τέχνη (π.χ. ο κινηματογράφος,  οι συναυλίες σε γήπεδα), παντού. Ακόμη και οι πόλεμοι του 20ου αιώνα αποκτούν έναν χαρακτήρα διαφορετικό γιατί εμπλέκουν σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού. Σε αυτή την μαζική κοινωνία ακόμη και τα χαρισματικά πρόσωπα ορίζονται σε σχέση με την μαζική απήχηση που μπορούν να αποκτήσουν· για το καλό και το κακό.  Η διαπίστωση αυτή δεν μας οδηγεί αναγκαστικά  στο να γράφουμε την ιστορία του 20ου αιώνα με στατιστικές αγνοώντας τα πρόσωπα, αλλά στο να μετακινούμε συνεχώς το φακό μας από τη μεγάλη κλίμακα, όπου βλέπουμε πανοραμικά τις εξελίξεις, στη  μικρή, όπου  προσεγγίζουμε τον τρόπο που οι άνθρωποι βίωσαν την ιστορία. Μας να δούμε τι σήμαινε για τον καθένα, την καθεμιά και την οικογένειά τους να βρεθούν μέσα στους στρόβιλους της ιστορίας.   Ενδιαφέρει επομένως  η προσωπική ιστορία ως αποτέλεσμα των μεγάλων αλλαγών. Οι περισσότερες ιστορίες είναι ιστορίες «εκ των άνω». Το βιβλίο αυτό δοκιμάζει να δει, συμπληρωματικά, την ιστορία και «εκ των κάτω».

Τί σημαίνει μια ιστορία «εκ των κάτω»;

Υπάρχει η ιστορία που είναι γραμμένη στην ενεργητική φωνή, και ιστορία που γράφεται στη μέση φωνή.  Ιστορία στη μέση φωνή είναι η ιστορία όσων την έχουν υποστεί, λ.χ. των αγροτών της Πελοποννήσου που άλλοι   βρέθηκαν στην Αμερική μετανάστες, και άλλοι   στα μέτωπα της Μακεδονίας ή στη Μικρά Ασίας. Η οδύσσεια των προσφύγων, η τύχη των παιδιών του εμφυλίου.

Να το πω με άλλον τρόπο: Η ιστορία του 20ου αιώνα δεν είναι μια ιστορία ηρώων, αλλά μια ιστορία θυμάτων. Το βλέπετε και από τα μνημεία που στήνονται. Λιγότερα μνημεία ηρώων, περισσότερα μνημεία καταστροφών και κατατρεγμών. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι η ιστορία του 20ου αιώνα είναι ένα μοιρολόι, παρά το γεγονός ότι τείνει να αποκτήσει χαρακτηριστικά θυματολογίας.  Γι αυτό άλλωστε επέλεξα και αυτό το εξώφυλλο από μια φωτογραφία της σπουδαίας φωτογράφου Βούλας Παπαϊωάννου.  Παιδιά που παίζουν σε μια από τις πιο δύσκολες στιγμές της ελληνικής ιστορίας, στα 1945/46. Αν σε κάτι αποσκοπεί αυτό το βιβλίο είναι να προσκαλέσει τον αναγνώστη να δοκιμάσει μιαν άλλη, διαφορετική  οπτική  στην ιστορία της Ελλάδας στον εικοστό αιώνα. Να δεί την πολλαπλότητα της ιστορίας.

Εν αναμονή του επαναπατρισμού των αγνοουμένων. Πειραιάς 1945 Παπαϊωάννου

 

Η έκδοση απευθύνεται στο ελληνικό κοινό. Πιστεύετε ότι ένας 30χρονος πτυχιούχος, στην Ελλάδα σήμερα, θα επιλέξει να διαβάσει τη σύγχρονη ιστορία της χώρας του; Τί θα τον οδηγήσει εκεί; τα κενά που έχει από τη διδασκαλία της στο σχολείο ή από τις σπουδές του ακόμα και στα αρμόδια πανεπιστημιακά τμήματα;

Το βιβλίο αυτό δεν έχει στόχο να καλύψει κενά γνώσης. Η ιστορία δεν είναι ένας κορμός γνώσης αλλά διαφορετικές οπτικές στο παρελθόν.  Συχνά ιστορία θεωρούμε σχεδόν αποκλειστικά τα πολιτικά γεγονότα.  Το βιβλίο αυτό δοκιμάζει μια όσο τη δυνατό, συνολικότερη, ματιά. Πρωταγωνιστές δεν είναι μόνο οι άνθρωποι. Δοκίμασα έκπληξη όταν μέσα από την έρευνα  διαπίστωσα ότι οι περισσότερες ζωές στους πολέμους του 1912-22 δεν χάθηκαν από τα εχθρικά βόλια αλλά από τις επιδημίες και τις κακουχίες. Ήρωες στο βιβλίο αυτό είναι επίσης οι γεωπόνοι που αύξησαν την παραγωγή και πέτυχαν τη σιτάρκεια, οι μηχανικοί  και οι υγειονομικοί που εξαφάνισαν τα έλη και εξυγίαναν τις ελληνικές πόλεις. Οι ήρωες όμως δεν είναι μόνο άνθρωποι: η πενικιλίνη και το DDT,   περιόρισαν και σχεδόν εξαφάνισαν ενδημικές αρρώστιες που αποδεκάτιζαν και τυραννούσαν τον πληθυσμό όπως η φυματίωση και η ελονοσία. Και πότε συνέβη αυτό; Μετά τον πόλεμο, παράλληλα με τον εμφύλιο. Μια από τις μεγαλύτερες μεταβολές στην ιστορία του ελληνικού εικοστού αιώνα γιατί αφορούσε τον πληθυσμό. Η ιστορία αποτελείται από ετερόκλητα γεγονότα, απροσδόκητα.

Ποιό είναι το highlight της ελληνικής ιστορίας στον 20ό αιώνα; Το σημείο που καθόρισε την εξέλιξή μας και διαμορφώνει σήμερα τη θέση μας στον κόσμο. Ο Εμφύλιος;  Η διάσπαση του ΚΚΕ; Το δημοψήφισμα για το πολίτευμα; Η καθιέρωση της δημοτικής; Το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία; Η ένταξή μας στην ΕΕ;

Υπάρχουν πολλές κρίσιμες καμπές στις οποίες η ενδεχομενικότητα είναι ανοικτή. Η μακρά δεκαετία 1912-22 είναι ασφαλώς η πρώτη του 20ου αιώνα.    Η Ελλάδα ως μια χώρα μικρομεσαίου μεγέθους δεν συνόρευε με μια χώρα συντριπτικά μεγαλύτερη, και έτσι απέφυγε λ.χ. τη μοίρα των χωρών της ανατολικής Ευρώπης που βρέθηκαν ανάμεσα σε δυο γιγαντιαίες δυνάμεις τη Γερμανία και τη Ρωσία. Επομένως είχε μεγαλύτερο χώρο για ανεξάρτητη ζωή και ελιγμούς.  Στον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο πάλι η Ελλάδα δεν βρισκόταν στα κύρια μέτωπα του πολέμου. Δεν έγινε εδώ η απόβαση των συμμάχων, όπως στη Δυτική Ευρώπη, ούτε εισέβαλε ο σοβιετικός στρατός, όπως στην Ανατολική Ευρώπη. Αν η  Ελλάδα ήταν ένα από τα κύρια μέτωπα του πολέμου, ο εμφύλιος θα είχε αποφευχθεί. Οι δυτικοί σύμμαχοι ή οι σοβιετικοί , όποιος στρατός δηλαδή θα είχε εισβάλει για να την απελευθερώσει, θα επέβαλε και το καθεστώς  της αρεσκείας του και τέλος.

“Το 1901 στα 100 παιδιά αντιστοιχούσαν 11 ηλικιωμένοι. Το 2001 στα 100 μικρά αντιστοιχούσαν 110 ηλικιωμένοι” Φωτο Ανδρέα Εμπειρίκου (Φωτοφράκτης, εκδ. Άγρα, 2001)

 

Αυτό είναι σημαντικό επειδή δεν συνέβη. Αλλά πράγματα που συνέβησαν; Ποιό θα αξιολογούσατε ως σημαντικότερο;

Η πορεία της ευρωπαϊκής ηπείρου προς την ενοποίηση αποτελεί ασφαλώς  highlight της ελληνικής ιστορίας στον 20ό αιώνα. Η Ελλάδα δεν μπορούσε να μείνει έξω, αργά η γρήγορα το ελληνικό ρυάκι θα συναντούσε το ποτάμι. Υπάρχουν όμως και σημαντικά συμβάντα που δεν τα αντιλαμβανόμαστε  ως σημαντικά γιατί εξελίσσονται ανεπαίσθητα στο χρόνο: Το 1901 στα 100 παιδιά αντιστοιχούσαν 11 ηλικιωμένοι. Το 2001 στα 100 μικρά αντιστοιχούσαν 110 ηλικιωμένοι. Η δημογραφική πορεία της χώρας, η μείωση και η γήρανση του πληθυσμού καθόρισε τις τρέχουσες εξελίξεις. Στα σημαντικά συμβάντα επίσης του 20ου αιώνα   θα έπρεπε να περιλάβουμε την αλλαγή της θέσης των γυναικών στην ελληνική κοινωνία, την αλλαγή των σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα; Τεράστια αλλαγή, ορατή παντού.

Ένας άλλος τρόπος να προσεγγίσουμε τα highlight της ελληνικής ιστορίας στον 20ό αιώνα είναι να δούμε τις διαμορφωτικές περιόδους στις οποίες διαμορφώνονται συνειδήσεις και πολιτικές απόψεις που καθορίζουν για δεκαετίες την πολιτική και πνευματική ζωή, όπως ήταν η δεκαετία του 1940-50 και η Μεταπολίτευση.

Ποιό είναι το στίγμα που θα δίνατε για τον κόσμο του πνεύματος και της τέχνης στην Ελλάδα στα χρόνια της δεκαετίας του ΄20, όταν η χώρα μας βιώνει τη μικρασιατική καταστροφή και στη ρημαγμένη από τον Α΄ΠΠ  Ευρώπη μόλις έχει λήξει το κίνημα του DADA,  αρχίζει ο Σουρρεαλισμός ενώ η ρωσική αβαν-γκαρντ ανθεί στη σοσιαλιστική Ρωσία. Πώς επηρεάζει και αποτυπώνει η Τέχνη αυτή την  περίοδο στην Ελλάδα;

Και η Ελλάδα βίωσε τον μοντερνισμό της.  Λ.χ. η ανακάλυψη της κυκλαδικής τέχνης και της λαϊκής ζωγραφικής και η ανάδειξή της δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τον μοντερνισμό. Μέσω της αντίληψης της ελληνικότητας αλλάζει επίσης και η αίσθηση της ελληνικής ιστορίας.  Η ελληνική ιστορία δεν είναι η μακρά διαδρομή που αποτελείται από πολλές διαδοχικές εικόνες.  Είναι η μετάπλαση της αρχέγονης ουσίας: η ποίηση, η μουσική, οι εικαστικές τέχνες δημιουργήθηκαν μέσα σε μια αίσθηση ελληνικότητας που ενσωματώθηκε στον μοντερνισμό. Μέσω αυτής της αντίληψης το ελληνικό παρελθόν   συνεχώς επικαιροποιείται.

Το ζήτημα είναι ότι ο ελληνικός μοντερνισμός δεν εντάσσεται στον κανόνα του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Π.χ. στις ευρωπαϊκές εκθέσεις του σουρεαλισμού δεν βλέπεις Εγγονόπουλο.  Είναι γεγονός όμως ότι πολύ λίγες  περιφερειακές χώρες  κατάφεραν αυτή την ένταξη.  Γιατί δεν ήταν ούτε χώρες του κέντρου ώστε τα προβλήματα τους να θεωρούνται οικουμενικά, ούτε εξωτικές, ώστε να είναι προκλητικά διαφορετικά.

Μία από τς συγκλονιστικές φωτογραφίες από το Άουσβιτς που έβγαλε ο θεσσαλονικιός Αλέξης (Αλβέρτος Ερρέρα) και φυγάδευσε στο εξωτερικό η πολωνική αντίσταση προκειμένου να γίνουν γνωστά όσα συνέβαιναν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. (*)

 

Διαβάζουμε στον πρόλογό σας ότι «Μια  εθνική ιστορία, δηλαδή,  εξαρτάται από το περιβάλλον της αλλά αυτό δεν είναι δεδομένο, αλλά  μοχλεύεται.» Μπορείτε να μας αναφέρετε παραδείγματα;

Tο γεωπολιτικό περιβάλλον συγκροτείται ιστορικά και αλλάζει, μεταβάλλεται, δημιουργεί εξαναγκασμούς για τη χώρα, αλλά επίσης ανοίγει την ιστορική ενδεχομενικότητα.  Πρώτο παράδειγμα: Η Ελλάδα δεν είχε εκκρεμότητες που θα την οδηγούσαν να συμμετάσχει στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Δεν είχε λόγους να μπλέξει. Βρέθηκε όμως στο γεωπολιτικό περιβάλλον της Ιταλίας, αναγκάστηκε επομένως να συμμετάσχει σε έναν παγκόσμιο πόλεμο. Ήταν στην περιφέρεια μιας δίνης που την τράβηξε στην περιδίνηση. Από τη στιγμή αυτή και πέρα ταυτίστηκε με τη γεωπολιτική των δυο στρατοπέδων που συγκρούονταν.  Η λήξη του πολέμου δημιούργησε σε μια νέα γεωπολιτική. Η Ελλάδα από την περιφέρεια των μετώπων που βρισκόταν το 1939, βρέθηκε το 1947 στην πιο καυτή γραμμή ενός νέου μετώπου.  Ο γεωπολιτικός χάρτης άλλαξε, και μαζί του άλλαξε και η θέση της χώρας σε αυτόν.  Δεύτερο παράδειγμα. Στις αρχές του εικοστού αιώνα η Ελλάδα επηρεαζόταν από όσα συνέβαιναν στη γεωγραφική ζώνη που οριζόταν από τον Δούναβη βορειοδυτικά και τον Ευφράτη νοτιοανατολικά.  Στο τέλος του εικοστού αιώνα επηρεαζόταν από τις εξελίξεις στην ευρωζώνη.

Η μεγάλη φυγή. Η μεταπολεμική μετανάστευση υπήρξε εκρηκτική. Στη φωτογραφία έλληνες μετανάστες – εργάτες εισέρχονται στο εργοστάσιο της BMW στη Γερμανία

 

Τί υπήρξε απροσδόκητο για σας, στην ιστορία του ελληνικού 20ου αιώνα;

Όταν διαπίστωσα ότι το 1950  η Ελλάδα, συνολικά μιλώντας, βρισκόταν στο οικονομικό επίπεδο που βρισκόταν το μικρό βασίλειο πριν από τους βαλκανικούς πολέμους. Το βιβλίο παρακολουθεί αυτή την κίνηση της ιστορίας, πώς φτάνουμε σ΄ένα έθνος που διαμορφώνεται σταδιακά από  διαφορετικούς πληθυσμούς, ανάμεσα σε αιματηρούς πολέμους, εμφυλίους,  μετακινήσεις πληθυσμών και προσφυγικά κύματα,   από μια   τιτάνια προσπάθεια,   να βολέψει η Ελλάδα, στο Μεσοπόλεμο, ενάμιση εκατομμύριο πρόσφυγες,   να θρέψει τον πληθυσμό  της, να εξαλείψει τα μολυσματικά έλη και να  εξυγιάνει τις πόλεις  κλπ.

Απροσδόκητη επίσης ήταν η συνειδητοποίηση της έκτασης της μεταπολεμικής  μετανάστευσης.   Ηταν η μεγαλύτερη έξοδος του πληθυσμού από την Ελλάδα. Ονόμασα το σχετικό κεφάλαιο «Η μεγάλη φυγή». Ο ένας στους δυο κατοίκους αυτής της χώρας άλλαξε τόπο κατοικίας εξαιτίας του πλέγματος καταστροφών και αντεκδικήσεων που δημιούργησε ο δεκαετής πόλεμος.

Η παρατήρηση αυτή με οδήγησε σε μια επόμενη. Ας δούμε την Ελλάδα σαν ένα σφουγγάρι. Εισρέουν πληθυσμοί (π.χ. πρόσφυγες του 22 αλλά και από όλα τα Βαλκάνια και την ανατολική  Μεσόγειο) και εκρέουν πληθυσμοί (μετανάστες στις αρχές του αιώνα και μετά τον πόλεμο). Έτσι κατέληξα και στην κεντρική ιδέα του βιβλίου που είναι να δούμε την Ελλάδα σαν ένα κύτταρο σε διαρκή μεταβολισμό με το περιβάλλον του. Μεταβολισμός σε πληθυσμούς, σε προϊόντα, στην οικονομία, στις ιδέες και τον πολιτισμό.

Μιλήστε μου για την ανάπτυξη των πολιτιστικών θεμάτων – λογοτεχνία,  θέατρο, κινηματογράφος, μουσική και τη θέση που έχουν στο βιβλίο σας. Ποιά είναι η θέση του βιβλίου για την ιστορία του Πολιτισμού στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα; μας έφερε ο σύγχρονος πολιτισμός μας στο διεθνές προσκήνιο ή παραμείναμε στο περιθώριό μας;

Στο βιβλίο τα γράμματα και οι τέχνες δεν έχουν μια αυτόνομη θέση, αλλά εισέρχονται στο βαθμό που   επηρεάζουν ή εκφράζουν ευρύτερα στρώματα πληθυσμού και διαπλέκονται με τις ευρύτερες ιστορικές εξελίξεις. Ο κινηματογράφος ως το κατ’ εξοχήν μαζικό θέαμα του 20ου αιώνα έχει προτεραιότητα, κυρίως όταν γίνεται ιστορική δύναμη, όπως στα χρόνια του ’60, στη δικτατορία και στη Μεταπολίτευση, όταν προειδοποιεί για φαινόμενα όπως λ.χ. η κρίση της οικογένειας στα χρόνια της ευημερίας, ή όταν αρθρώνει ένα λόγο διαφορετικό από τις περιρρέουσες αντιλήψεις, όπως οι ελληνικές ταινίες με θέμα την μετανάστευση και την διαταραχή των ταυτοτήτων.  Σκέπτομαι πάντως μια κινηματογραφική ιστορία του 20ου αιώνα. Δηλαδή μέσα από τον φακό και το βλέμμα των φωτογράφων και των κινηματογραφιστών. Ως προς τη διεθνή προβολή της Ελλάδας, νομίζω ότι όταν η ελληνική τέχνη ή η ελληνική διανόηση έχει να πει κάτι ως προς τα προβλήματα που απασχολούν τον σύγχρονο κόσμο, τότε ακούγεται. Όταν αυτοεξαιρείται  και σκέπτεται ως ιδιαιτερότητα που δεν επικοινωνεί με τις άλλες ιδιαιτερότητες, ή όταν προσπαθεί να «πουλήσει» πολιτισμό στο εξωτερικό με όρους  διαφήμισης, τότε δεν βρίσκει το ακροατήριο που της ταιριάζει και το οποίο αποτελεί τον πολλαπλασιαστή και αναμεταδότη. Τον Καβάφη δεν τον διαφήμισε κανείς. Βρίσκεται όμως σε όλα τα βιβλιοπωλεία της Νέας Υόρκης, κάποτε αγόρασα και μια κακοτυπωμένη ισπανική έκδοση των ποιημάτων του στο Κούσκο του Περού.  Το ζήτημα είναι τι έχεις να πεις στον κόσμο. Βεβαίως το γλωσσικό εμπόδιο είναι ένα εμπόδιο βασικό. Ό,τι δεν διατυπώνεται στην lingua franca της εποχής μας δύσκολα αναδεικνύεται.

Λίγες ώρες μετά τη δολοφονία του Γρηγορόπουλου. Εξάρχεια 2008 (Φωτο Ελένη Γαλάνη)

 

Ύστερα από 20 και πλέον χρόνια μεταρρυθμίσεων και σαρωτικών αλλαγών στη ζωή των Ελλήνων φτάνουμε, τρία χρόνια μετά τους «ένδοξους» Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004 στην Αθήνα, «στη νεανική εξέγερση του 2008». Διαπιστώνετε  «κοινωνικές ανισότητες, την κατάρρευση του κέντρου των πόλεων, την κρίση της ελληνικής οικογένειας». Πώς φτάσαμε έως εδώ ενώ βρισκόμασταν σε πορεία ανάπτυξης και καταξίωσης στο διεθνή χώρο;

Το ξάφνιασμα από τα γεγονότα του Δεκέμβρη 2008, μπορεί να καταλήξει σε παραγωγικά ερωτήματα. Πρόκειται για μεγάλης έντασης γεγονότα, με μαζικές διαστάσεις, με γεωγραφικό εύρος. Άρα χρειάζονται ιστορικές εξηγήσεις, οι οποίες έχουν σύνθετο χαρακτήρα. Πρώτο παρόμοιες ταραχές (civic riots  είναι ο διεθνής όρος)  ήταν σχεδόν ενδημικές στις ανεπτυγμένες χώρες. Τουλάχιστον τριάντα παρόμοια γεγονότα  μετράμε από το 1990 έως το 2008. Η Γαλλία το 2006 είχε συγκλονιστεί από παρόμοιες ταραχές, στην Αγγλία είχαν συμβεί επανειλημμένα, καθώς και στην Αμερική. Επομένως που βρίσκονταν οι αιτίες τους; Η αφορμή στις περισσότερες περιπτώσεις είναι μια δολοφονία από την αστυνομία. Και στην Ελλάδα επίσης. Αλλά η ένταση των ταραχών δείχνει συσσωρευμένο θυμό. Από πού προερχόταν; Στο βιβλίο γράφω για τον αποσπασματικό εκσυγχρονισμό, για την κατάρρευση του κέντρου της Αθήνας (όπου και ο μισός πληθυσμός της χώρας) πολύ πριν από την έλευση των μεταναστών όταν τα μεσαία στρώματα έφυγαν για τα προάστια, για την έλλειψη προοπτικής στους νέους που έχουν κλειδωθεί σε ένα σύστημα απαιτητικό μεν, ως προς την εισαγωγή τους στα πανεπιστήμια,  αλλά χωρίς προοπτική, για την κρίση της οικογένειας που εκτείνεται  και στα πιο καλοβαλμένα στρώματα.  Πρόκειται για κοινωνικές εντάσεις ενός άλλου χαρακτήρα, διαφορετικές  από εκείνες που υπήρχαν στην Ελλάδα την εποχή της Μεταπολίτευσης ή τα μεταπολεμικά χρόνια.

Στην 20ετία προ κρίσης στο βαθμό που αυξανόταν το εισόδημα αυξανόταν και το χρέος.

 

Πώς εκτιμά η Ιστορία την είσοδό μας στην κρίση; Τί φταίει κ. Λιάκο; Το κακό το ριζικό μας, ο θεός που μας μισεί, το κεφάλι το δικό μας, ή μήπως το κρασί;

Στα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου προσπαθώ να προσεγγίσω το ζήτημα αυτό, και λέω ‘προσπαθώ να προσεγγίσω’ γιατί μην περιμένετε από τους ιστορικούς οριστικές απαντήσεις και μάλιστα  του τύπου ‘φταίει  ετούτο ή εκείνο’. Κατ’ αρχάς μιλάμε για χρονική σύμπτωση διαφορετικών κρίσεων όπως η δημογραφική, η παραγωγική συρρίκνωση και η νομισματοπιστωτική κρίση.  Είναι χαρακτηριστικό ότι στην εικοσαετία προ της κρίσης, στο βαθμό που αυξανόταν το εισόδημα, αυξανόταν και το χρέος.  Η παραγωγικότητα της χώρας δεν μπόρεσε να αντέξει σε περιβάλλον διεθνούς  ανταγωνισμού. Υπάρχει μια πορεία αποβιομηχάνισης από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα,  που δεν αναπληρώθηκε από νέες παραγωγικές εργασίες καθώς περάσαμε στον αστερισμό των υπηρεσιών. Επίσης  τα νομισματικά εργαλεία (λ.χ. υποτίμηση του νομίσματος) δεν ήταν διαθέσιμα μετά την είσοδο στο ευρώ, και αν δείτε ότι στην κρίση ταυτόχρονα μπήκε όλη η περιφέρεια της Ευρώπης, καταλαβαίνετε επίσης ότι η άνιση πορεία ανάμεσα στη χρηματοπιστωτική ενοποίηση της Ευρώπης και στην πολιτική της ενοποίηση δημιούργησε τεράστιες ανισομέρειες στο εσωτερικό της.  Το δημογραφικό επίσης βάρυνε γιατί περιορίζει τον ενεργό πληθυσμό και αυξάνει τον πληθυσμό που είναι εξαρτημένος από τον προϋπολογισμό. Η κρίση είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, επομένως χρειάζεται πολύπλευρη ανάλυση. Δεν μας χρησιμεύουν ούτε   αποδιοπομπαίοι τράγοι, ούτε Μεσσίες.

 

(*) Απόσπασμα από το βιβλίο: “ Ένα άλλο από τα ορατά σημεία της ιστορίας των Ελλήνων Εβραίων στα στρατόπεδα συνδέεται με την προσπάθεια να γνωστοποιηθούν στο εξωτερικό όσα φρικτά συνέβαιναν εκεί. Με τη βοήθεια της πολωνικής αντίστασης, εισήχθη παράνομα στο Άουσβιτς μια φωτογραφική μηχανή με την οποία ένας Έλληνας στα Ζοντερκομάντο τράβηξε τέσσερις μοναδικές φωτογραφίες από τη διαδικασία εξόντωσης στους θαλάμους αερίων, μερικά λεπτά πριν και μερικά λεπτά μετά τη θανάτωση. Το φωτογραφικό υλικό, σε ένα σωληνάριο οδοντόκρεμας, είχε τελικό προορισμό το Λονδίνο και προξένησε τρομερή εντύπωση, και τότε αλλά και μετέπειτα, γιατί πρόκειται για μοναδικά φωτογραφικά ντοκουμέντα που απεικονίζουν το έγκλημα τη στιγμή που συντελείται. Γυναίκες πριν από τη θανάτωσή τους, και τα πτώματά τους έπειτα. Τις φωτογραφίες τις τράβηξε ένας τολμηρός Θεσσαλονικιός Εβραίος, ο Αλέξης, που το αληθινό του όνομα ήταν Αλβέρτος Ερρέρα. Αξιωματικός του ελληνικού ναυτικού, αντάρτης στον ΕΛΑΣ, συνελήφθη τον Μάρτιο του 1944 στη Λάρισα, στάλθηκε στο Άουσβιτς, όπου λόγω της σωματικής του ρώμης τον τοποθέτησαν στις ειδικές ομάδες που φρόντιζαν την εξαφάνιση των πτωμάτων. Συνδέθηκε κι εκεί με το αντιστασιακό δίκτυο που λειτουργούσε ανάμεσα σε Εβραίους και μη Εβραίους έγκλειστους, σε συνθήκες βαθιάς απόκρυψης. Τον Αύγουστο του 1944 μεταφέροντας τις ανθρώπινες στάχτες εκτός στρατοπέδου για να ριχτούν σε παρακείμενο ποταμό, απέδρασε, συνελήφθη, ύστερα από βασανιστήρια τον εκτέλεσαν και τα απομεινάρια του εκτέθηκαν προς παραδειγματισμό στην είσοδο του στρατοπέδου. Το τραγικό τέλος του   αποτυπώθηκε στην ταινία του László Nemes «Ο γιος του Σαούλ», του 2015. Εδώ οι ιστορικές αυτές φωτογραφίες.” (Το κείμενο από τις σελίδες 256-257 του βιβλίου)

 


Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει και στα αγγλικά και αποτελεί μέρος το 10τομου έργου History of the Greeks  που κυκλοφορεί απο τις εκδόσεις Edinburgh University Press. Η σειρά καλύπτει την Ιστορία των Ελλήνων τα τελευταία 3.500 χρόνια, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Κάθε τόμος συνδυάζει την πολιτική ιστορία με την κοινωνική και πολιτιστική ιστορία για να αφηγηθεί την πορεία του ελληνικού λαού ανά τους αιώνες με έναν συναρπαστικό, νέο και καινοτόμο τρόπο.

Διευθυντής του έργου είναι ο καθηγητής Tom Gallant (UCSD). Ήδη έχουν κυκλοφορήσει τρείς τόμοι.Κάθε τόμος φέρει την υπογραφή ειδικών επιστημόνων. Το θέμα του 20ού αιώνα (υπό έκδοση) αναπτύσσεται σε δύο τόμους από τους καθηγητές Αντώνη Λιάκο (ΕΚΠΑ) και Nick Doumanis (UNSW). Ο πρώτος τόμος αναφέρεται στην Ιστορία της Ελλάδας στον 20ό αιώνα και ο δεύτερος την ιστορία της ελληνικής ομογένειας στις ΗΠΑ και την Αυστραλία.

Τίτλοι της σειράς Edinburg History of the Greeks που έχουν ήδη κυκλοφορήσει:

The Edinburgh History of the Greeks

1.The Long Nineteenth Century /Thomas W. Gallant / 1768 to 1913

2. The Ottoman Empire/ 1453 to 1768 /Molly Greene

The Early Middle Ages / 500 to 1050 Florin Curtac