Νέες κυκλοφορίες: Η ΚΟΛΑΣΗ ΤΗΣ ΤΡΕΜΠΛΙΝΚΑ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: anyteart

Δύο υπήρξαν οι σημαντικοί σταθμοί στη ζωή του Ρωσο-Εβραίου συγγραφέα Βασίλι Γκρόσσμαν(1905-1964) και, σε καθέναν απ’ αυτούς, έπαιξε διαφορετικό ρόλο.

Ο  πρώτος ήταν οι μάχες του Στάλινγκραντ, του Κούρσκ και του Βερολίνο. Ο δεύτερος οι γενοκτονίες στην Τρεμπλίνκα  και το Άουσβιτς. Στο ταξιδιωτικό σημείωμα που έγραψε στα τελευταία χρόνια της ζωής του με τον τίτλο «Ένα Αρμενικό Σκίτσο», ο Γκρόσσμαν έφερε στην επιφάνεια τις εμπειρίες του από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο: «Πέρασα περισσότερο από μία φορά το Βόλγα υπό γερμανική φωτιά. Βίωσα μαζικές επιδρομές βομβαρδισμού και μπαράζ όλμων και πυροβολικού.”  Ήταν ο πρώτος ανταποκριτής του Κόκκινου Στρατού, και οι αποστολές του για την εφημερίδα Red Star τεκμηρίωσαν με συναρπαστική αμεσότητα τη ναζιστική επίθεση αστραπή στις ΗΠΑ, την αποφασιστική ανατροπή στο Στάλινγκραντ και την αργή, αιματηρή πορεία των Σοβιετικών προς τη γερμανική πρωτεύουσα. Αυτή η σταδιακή πορεία προς τα δυτικά τον οδήγησε στα στρατόπεδα των Ναζί στην Πολωνία και η έκθεση του 1944 “The Hell Called Treblinka” ήταν το πρώτο άρθρο για ένα στρατόπεδο θανάτου που δημοσιεύτηκε ποτέ. Παραμένει ένα από τα καλύτερα του  είδους, παρέχοντας από πρώτο χέρι εγκληματολογική τεκμηρίωση. Η αφηγηματική του ικανότητα δημιουργεί υποβλητικές λεπτομέρειες, ενώ ταυτόχρονα απεικονίζει τον θλιβερό αγώνα, όπως ο συγγραφέας τον φαντάζεται, των κρατουμένων του στρατοπέδου να κρατηθούν στη ζωή. Το κείμενο του Γκρόσσμαν  μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες και διανεμήθηκε αργότερα στις δίκες της Νυρεμβέργης, ως στοιχείο πειστικής απόδειξης της έκτασης των εγκλημάτων της ναζιστικής Γερμανίας κατά της ανθρωπότητας.

Ο Γκρόσσμαν εκθέτει σχολαστικά τις φυσικές διαστάσεις του στρατοπέδου, μέχρι και το τετραγωνικό μήκος σε πόδια έχει υπολογίσει – και εξηγεί με ψυχραιμία τη μηχανή της γενοκτονίας. Περιγράφει το πολιορκημένο τοπίο  της πολωνικής επαρχίας, αποκαλύπτει σταδιακά την πραγματικότητα που εξελίσσεται σε μια μαρτυρική διαδρομή προς το θάνατο και συγχρόνως προς την αλήθεια.

Στην αρχή αφαιρούσαν από τον άνθρωπο την ελευθερία, το σπίτι, την πατρίδα και τον οδηγούσαν σε μια ανώνυμη δασική ερημιά. Ύστερα, σε μια αλάνα δίπλα στο σιδηρόδρομο, τού έπαιρναν τα ρούχα του, τις επιστολές, τις φωτογραφίες των δικών του, ακολούθως, πίσω από το φράκτη του στρατοπέδου, τού έπαιρναν τη μητέρα, τη γυναίκα, το παιδί. Μετά έπαιρναν από τον γυμνό άνθρωπο τα έγγραφά του, τα πετούσαν στη φωτιά : του αφαιρούσαν το όνομά του. Τον έσπρωχναν σε έναν διάδρομο με ένα χαμηλό πέτρινο ταβάνι – τού αφαιρούσαν τον ουρανό, τα αστέρια, τον άνεμο, τον ήλιο. Και τότε άρχιζε η τελευταία πράξη της ανθρώπινης τραγωδίας – ο άνθρωπος περνούσε στον τελευταίο κύκλο της κόλασης της Τρεμπλίνκα. […]

Με την «Κόλαση της Τρεμπλίνκα» ο Γκρόσσμαν  συγκέντρωσε ένα ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Ο συγγραφέας παρατηρεί με ενάργεια και φρικιάζει με τη μεθοδικότητα και την οργάνωση της μαζικής δολοφονίας, την οποία παρομοιάζει επανειλημμένως με βιομηχανία: Πρόκειται, τονίζει, για το στρατόπεδο ως εργοστάσιο παραγωγής θανάτου, για «σφαγείο-ιμάντα παραγωγής ».

Σ’ αυτό το κείμενο – αναφέρει στην εισαγωγή της η μεταφράστρια Αλεξάνδρα Ιωαννίδου – ο συγγραφέας αναθεωρεί τις απόψεις του περί “γερμανικής ιδιοσυγκρασίας” και αποδίδει τις ακρότητες των κατακτητών στο συνδυασμό του φασισμού με την “γερμανική ιδιοσυγκρασία” η οποία γεννάει φασίστες, τουτέστιν κτήνη, ενώ θα θύματα παραμένουν άνθρωποι μέχρι τέλους. Η απαρίθμηση των χαρακτηριστικών του γερμανικού λαού συνεχίζει μια ρωσική παράδοση απόρριψης  της γερμανικής ιδιοσυγκρασίας, που έχει τις απαρχές της  στη ρωσική λογοτεχνία το αργότερο με τον Ντοστογιέφσκι αν όχι ήδη στον Πούσκιν: “Η σχολαστικότητα, η ακρίβεια, ο υπολογισμός, η εμμονή στην καθαριότητα- πρόκειται για καλά χαρακτηριστικά, εγγενή σε πολλούς Γερμανούς.  Αν τα εφαρμόσει κανείς στη γεωργία, στη βιομηχανία, αποδίνουν καρπούς. Ο χιτλερισμός χρησιμοποίησε αυτά τα χαρακτηριστικά στα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα Ες, Ές του Ράιχ ενεργούσαν στο πολωνικό στρατόπεδο εργασίας λες και επρόκειτο για καλλιέργεια κουνουπιδιού και πατάτας”.

Ωστόσο έκπληξη προκαλεί η αποφυγή του Γκρόσσμαν να αναφερθεί στους Ουκρανούς βοηθούς των Γερμανών- παρατηρεί η μεταφράστρια- και το αποδίδει στην αυτολογοκρισία του συγγραφέα που γνωρίζει την πολιτική του Στάλιν να προτάσσει το μύθο της ενότητας των λαών της ΕΣΣΔ στον αγώνα κατά των Γερμανών την οποία, προφανώς, δεν θέλησε, εκείνη την εποχή, να διαταράξει. ” Από τα στοιχεία που συγκέντρωσε από αυτόπτες μάρτυρες διαπίστωσε πως στην Τρεμπλίνκα δεν υπήρχαν πάνω από 20-3- Ες Ες και ότι το στρατόπεδο κρατούσαν εν λειτουργία Ουκρανοί πρώην στρατιώτες του σοβιετικού στρατού που στελέχωναν την polizei της γερμανικής διοίκησης του Ράιχ με την επονομασία “Ουκραϊνα”. Ήταν πρώην αιχμάλωτοι των Γερμανών που επιλέχθηκαν και εκπαιδεύτηκαν  στο στρατόπεδο των Ες Ες Τράβνικι  να στόχο να βοηθήσουν στην εκκένωση των γκέτο και να στελεχώσουν τα σώματα των φυλάκων στα γερμανικά στρατόπεδα θανάτου.

Με τον τίτλο, ήδη, του κειμένου του, ο Γκρόσσμαν αναφέρεται στην Τρεμπλίνκα ως «κόλαση» μιλώντας για «κύκλους» σε μια σαφή σύνδεση με την Κόλαση του Δάντη : «Ας περιηγηθούμε λοιπόν στους κύκλους της κόλασης της Τρεμπλίνκα». Λίγο αργότερα αυτή ακριβώς τη μετωνυμία θα χρησιμοποιήσει και ο Πρίμο Λέβι.

«Ακόμα και να διαβάζεις κάτι τέτοιο είναι ανείπωτα δύσκολο. Ας με πιστέψουν οι αναγνώστες, μού είναι εξίσου δύσκολο να το γράφω. Μπορεί κάποιος να ρωτήσει : «Για ποιό λόγο να τα γράφουμε, για ποιό λόγο να τα θυμίζουμε όλ’ αυτά ; »

Το χρέος του συγγραφέα είναι να διηγείται τη φρικτή αλήθεια, το χρέος του πολίτη-αναγνώστη είναι να τη γνωρίζει. Όποιος στρέψει το βλέμμα από την άλλη, όποιος κλείσει τα μάτια και προσπεράσει, θα προσβάλει τη μνήμη των νεκρών