Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΟΔΗΣΣΟΥ (18ος-19ος αι.)

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: anyteart 8/3/22

Στα τέλη του 18ου αιώνα η περιοχή, όπου σήμερα βρίσκεται η Οδησσός, κατακτήθηκε από τους Ρώσους στη διάρκεια του ρωσοτουρκικού πολέμου (1787 – 1792). Το 1792 με την συνθήκη του Ιάσιου, η περιοχή πέρασε επίσημα υπό την κυριαρχία της Ρωσίας και αποτέλεσε τμήμα της λεγόμενης Νέας Ρωσίας (Novorossiya).

Ο πρώτος μεγάλος ρωσοτουρκικός πόλεμος (1768-74) έφερε τη Ρωσία στην Αζοφική, την Κριμαία και τη Βεσσαραβία και στην υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774). Η Οδησσός ιδρύθηκε με ειδικό διάταγμα της Αικατερίνης Β’, το 1794, στην περιοχή της αρχαίας ελληνικής αποικίας Ολβία με στόχο την εκμετάλλευση των πλούσιων αλλά ακατοίκητων περιοχών που η ανωτέρω συνθήκη παραχωρούσε στη ρωσική αυτοκρατορία. Η Ρωσία χρειάζονταν εργατικά χέρια και οι Έλληνες οι οποίοι συνδύαζαν πολλά “προσόντα” καθώς ήταν γεωργοί και τεχνίτες και ναυτικοί, προσκλήθηκαν να μετοικήσουν στην περιοχή με ειδικά προνόμια για την εγκατάστάσή τους (απαλλαγή φόρου, στρατιωτικής θητείας κά). Αργότερα, με την άνοδο του εμπορίου, προστέθηκαν Γερμανοί, Γάλλοι, Ιταλοί, Αρμένιοι, Αλβανοί, Βούλγαροι, Μολδαβοί. Οι Έλληνες που πήγαν εκεί μετέτρεψαν την Οδησσό σ΄ένα από τα κυριότερα κέντρα του διηπειρωτικού ελληνικού εμπορικού δικτύου και ξεχώρισαν για τον πλούτο και το μέγεθος των επιχειρήσεών τους στο εμπόριο, τον τραπεζικό τομέα, τη ναυτιλία (ήταν πλοιοκτήτες) και την πρώιμη βιομηχανία.

“…Οι Γρακοί, λοιπόν,  εστάθησαν οι πρώτοι κάτοικοι της Οδέσσης, και, οίον ειπείν, οι κτήτορες αυτής αλλά εις τους πρώτους εκείνους χρόνους της οικοδομής αυτής της πόλεως οι Γραικοί ήσαν ακόμη αφώτιστοι, άμοιροι γραμμάτων και ορθών ιδεών, και όσοι μάλιστα έτυχαν τότε να κατοικήσωσν εις αυτήν, ως φερμένοι απο διαφόρους τόπους της Ελλάδος, συνέφεραν μαζή των και τα διάφορα ήθη των πατρίδων τους.Όθεν επειδή ήσαν, κατά τον κοινόν λόγον, εκ χιλίων καρυδιών καρύδια, αδύατον ήτο να κάμουν σύστημα τακτικόν, δια να διοικώνται με τάξιν και ευρυθμίαν και το εμπόριον και αι λοιπαί πράξεις των. Και βέβαια, πώς ημπορούσαμεν  να ελπίσωμεν τοιούτον τι από ανθρώπους, οίτινες προ αιώνων έχασαν  και τα γράμματα και την παιδείαν, και τα χρηστά ήθη των προπατόρων των, ζώντες εν τω σκότει της αμαθείας;…”(3)

Καθοριστική υπήρξε η συμβολή της ναυτιλίας στην εδραίωση των ελλήνων στην ευρύτερη περιοχή και στην οικονομική ανάπτυξη της Ρωσίας. Με τις συνθήκες του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) και του Ιασίου (1792) η Ρωσία απέκτησε τον έλεγχο της ναυσιπλοίας στη Μαύρη Θάλασσα και στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι Έλληνες με την επίσημη προστασία της Ρωσίας πλέουν ελεύθερα με τη ρωσική σημαίς, από το 1774 – χρονιά ορόσημο για την ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας(2) – και εμπορεύονται  στα ρωσικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας, μεταφέροντας σιτηρά και άλλα εμπορεύματα από τις αγορές της Νότιας Ρωσίας στα λιμάνια της Ευρώπης. Οι έλληνες είχαν, επίσης πλέον, το δικαίωμα να ναυπηγούν πλοία μεγάλου εκτοπίσματος.Το ελληνικό εμπορικό ναυτικό αποβαίνει υπολογίσιμος παράγοντας  και κυριαρχεί σταδιακά στις θάλασσες ελέγχοντας το εμπόριο ανάμεσα στη Ρωσία και τη Μεσόγειο.

Στο πλαίσιο αυτό και οι κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου, μετά τη Συνθήκη του Κιουτσούκ – Καϊναρτζή και πάντα υπό την προστασία της ρωσικής σημαίας, έγιναν οι μεσίτες στις εμπορικές συναλλαγές μεταξύ Ρωσίας και Δύσης με αποτέλεσμα τα ελληνικής πλοιοκτησίας πλοία με ρωσικά ναυλωτήρια να πλέουν από την Κριμαία έως το Γιβραλτάρ. Ο εμπορικός στόλος των ελληνικών νησιών πραγματοποίησε αλματώδη ανάπτυξη, χάρη στη μεγάλη αύξηση του εμπορίου δημητριακών από την Ανατολή προς τις δυτικοευρωπαϊκές αγορές.

Η περιουσία των δέκα πλουσιότερων ελλήνων εμπόρων της Οδησσού εκτιμάται στα 10.000.000 ρούβλια(1) Η υπογραφή της Συνθήκης πέρα από την αλματώδη ανάπτυξη της ναυτιλίας αναγνώρισε, για πρώτη φορά, επίσημα, στη Ρωσία το δικαίωμα θρησκευτικής «προστασίας» των Ελλήνων ορθοδόξων χριστιανών.

Από το 1814 και μετά η πρόοδος του ελληνικού εμπορίου της Οδησσού επηρέασε βαθιά την κοινωνική και πνευματική φυσθογνωμία της. Στον ελληνικό Τύπο της εποχής και συγκεκριμένα στο “Λόγιο Ερμή” έχουν δημοσιευτεί πολλαπλές πληροφορίες για τη φιλογενή κινητοποίηση των ελλήνων κεφαλαιούχων και τις γενναίες επιχορηγήσεις κοινωφελών και μορφωτικών ιδρυμάτων της πόλης που συνέβαλαν στη ίδρυση σχολείων, βιβλιοθηκών, τυπογραφείων, νοσοκομείων, εκκλησιών, ενθαρρύνοντας με το παράδειγμά τους, πολλοί απ΄αυτούς, τους συμπατριώτες τους να προσφέρουν χορηγίες για έργα κοινωφελή.

Στην ανάπτυξή της πόλης συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό ο Δούκας του Ρισελιέ, ο οποίος διατέλεσε κυβερνήτης στο διάστημα 1803 – 1814. Τότε δημιουργήθηκε η ρυμοτομία και οι κατακόμβες –οι υπόγειες στοές μήκους πολλών χιλιομέτρων που υπάρχουν στην πόλη. Το 1814 ιδρύεται στην Οδησσό η Φιλική Εταιρεία, από τον Νικόλαο Σκουφά, τον Εμμανουήλ Ξάνθο και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ, που τα επόμενα χρόνια επέδρασε καταλυτικά στην Ελληνική Επανάσταση. Το ελεύθερο λιμάνι της Οδησσού έφερε μεγάλη εισρροή εποίκων και εμπόρων από την Ευρώπη και τα Βαλκάνια των οποίων ο αριθμός έφτασε στους 15.500, υπολογίζοντας μόνο τους μη ρωσικής καταγωγής. Η πόλη απέκτησε κοσμοπολίτικο χαρακτήρα και λόγω των διαφορετικών εθνοτήτων και ο πληθυσμός διπλασιάστηκε μεταξύ 1823 – 1849 και ανάπτυξε μεγάλη εμπορική δραστηριότητα. Η Οδησσός απέκτησε θέατρο, δημόσια βιβλιοθήκη, Λύκειο και Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών. Η ανάπτυξή της ανεστάλη με τον Κριμαϊκό Πόλεμο, το 1853 – 1856. Η πόλη βομβαρδίστηκε από τους Άγγλους και τους Γάλλους. Από το 1878 έως το 1895 κυβερνήτης της Οδησσού διετέλεσε ο Γρηγόριος Μαρασλής, γόνος ευκατάστατου εμπόρου της πόλης, που είχε συμμετάσχει στην ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας. Ο Μαρασλής χρηματοδότησε από την προσωπική του περιουσία μεγάλο αριθμό δημοσίων κτισμάτων στην Οδησσό.

(1)Ερμής ο Λόγιος, 1817, Νο 1, Παράρτημα, σ. 13

(2)Γ. Αρς, «Το κίνημα των φιλικών στη Ρωσία», Μόσχα 1970, σελίδα 153

(3)  Δημοσίευμα του “Λόγιου Ερμή”( Παράρτημα Ιανουαρίου 1817): Διατριβή φιλογενούς τινός Γραικου περί της καταστάσεως των εν Οδησσώ οικούντων Γραικών κατά το έτος 1816.