Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ ΣΤΟ ΔΥΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΝΩΪΚΗ ΕΠΟΧΗ ΣΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΑΓΓΕΛΟ. 1600 π.Χ. – 1600 μ.Χ.

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

Από τις θήκες για τους κυλίνδρους των παπύρων στις  ειδικά σχεδιασμένες βιβλιοθήκες της Αναγέννησης  μας  ξεναγεί η έκθεση  «Η αρχιτεκτονική των βιβλιοθηκών στο δυτικό πολιτισμό. Από την Μινωική εποχή στον Μιχαήλ  Άγγελο 1600 π. Χ- 1600 μ. Χ» που ανοίγει την Τετάρτη 30 Νοεμβρίου, στο Μουσείο Μπενάκη (Κεντρικό κτίριο. Κουμπάρη 1). Η επιμέλεια είναι του ιστορικού του βιβλίου, αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Στάϊκου και συγγραφέα του ομώνυμου βιβλίου που κυκλοφορεί παράλληλα με την έκθεση (500 σελ., εκδόσεις ΑΤΩΝ).

Η έκθεση παρουσιάζει τους χώρους  και τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν, κατά περιόδους, για τη φύλαξη των παπύρων, αρχικά, και των χειρογράφων βιβλίων τη συνέχεια, μέχρι τα τυπωμένα βιβλία που άλλαξαν ριζικά την οργάνωση και την επέκταση της  χρήσης της βιβλιοθήκης. Αρχιτεκτονικά σχέδια, χάρτες, φωτογραφίες, αυθεντικά χαρακτικά που χρονολογούνται από τον 15ο αιώνα και μετά, καθώς και αναπαραστάσεις κτιριακών  συγκροτημάτων, εκτίθενται για να αναδείξουν τους οίκους που χρησιμοποιήθηκαν για τη φύλαξη και ταξινόμηση των βιβλίων στο πέρασμα των αιώνων.
Δείγματα  γραφής  της βιβλιοθήκης του Ελληνικού κόσμου αποτελούν  οίκοι αφιερωμένοι αποκλειστικά στη φύλαξη και ταξινόμηση βιβλίων, μουσικών οργάνων και εποπτικού υλικού. Οι πρώιμες αυτές βιβλιοθήκες που ονομάστηκαν  «μουσείο» – από τις προστάτιδες των Γραμμάτων και των Τεχνών, τις εννέα Μούσες- ήταν οργανωμένες με  βιβλιοθηκονομικοὺς κανόνες παρόμοιους με τις σημερινές βιβλιοθήκες και ενσωματώθηκαν, αρχικά, σε φιλοσοφικές σχολές. Στην έκθεση παρουσιάζονται, μεταξύ άλλων,  αναπαραστάσεις του συγκροτήματος της Σχολής του Αριστοτέλη στην Αθήνα, του Λυκείου και της Ακαδημίας Πλάτωνα.

Ακολουθούν οι μνημειακές βιβλιοθήκες της ρωμαϊκής εποχής (για παράδειγμα, της Οκταβίας και των αυτοκρατόρων Τραϊανού και Αδριανού) οι οποίες και καθόρισαν τη μορφή και τη χρήση των βιβλιοθηκών του μεσαίωνα όπου δεσπόζουν οι μοναστηριακές βιβλιοθήκες. «Η  πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη της Ρώμης ιδρύθηκε από τον ίδιο τον Ιούλιο Καίσαρα..» ο οποίος αποσκοπούσε με την κίνησή του αυτή να καταστήσει τη Ρώμη, εκτός από πολιτικό, και πνευματικό κέντρο της πολιτείας, και για να εξισώσει τη ρωμαϊκή με την ελληνική γραμματεία επέβαλε ορισμένες αρχιτεκτονικές καινοτομίες. Δηλαδή, ακολουθώντας την ελληνική τυπολογία, σχεδίασε μια διδυμία για να στεγάσουν το ελληνικό και το λατινικό τμήμα αντίστοιχα. Έπαψαν να αποκαλούν το κτίσμα «μουσείο» και άρχισαν να αναφέρονται σε bibliothecae»- αναφέρει στα Προλεγόμενα της έκδοσης ο Κωνσταντίνος Στάϊκος

Με την καθιέρωση του Χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας,  οι βιβλιοθήκες και η ελληνορωμαϊκή λογοτεχνική παράδοση πέρασαν στο περιθώριο και τέθηκαν υπό διωγμό. Η χριστιανική γραμματεία (θεολογικού, λειτουργικού και λογοτεχνικού περιεχομένου) στεγάστηκε σε οίκους της Χριστιανοσύνης – σε σκήτες και τόπους αναχώρησης και σε μνημειακά μοναστηριακά συγκροτήματα, επιβλητικούς καθεδρικούς και επισκοπικούς ναούς.

Η έκθεση κλείνει με την Αναγέννηση – εποχή κρίσιμη για την ιστορία των βιβλιοθηκών καθώς επανέρχεται ο θεσμός της δημόσιας βιβλιοθήκης δίνοντας έτσι εύκολη πρόσβαση στη βιβλιοθήκη.  Αν η Αρχαιότητα επρόκειτο να ξαναγεννηθεί, οι κατευθυντήριες γραμμές για αυτή την αναγέννηση έπρεπε να προκύψουν από την έρευνα για τον πολιτισμό στην Ελλάδα και τη Ρώμη, η οποία απαιτούσε μια καλά εξοπλισμένη βιβλιοθήκη. Αυτή η πραγματικότητα, σε συνδυασμό  με την  εφεύρεση της τυπογραφίας, οδήγησε στην έκρηξη του αριθμού των βιβλίων με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν περισσότερες και μεγαλύτερες σε χωρητικότητα βιβλιοθήκες απ’ ό, τι στο παρελθόν. Εκκλησία και πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, συνήγοροι της προσπάθειας ανάπτυξης και πρόσβασης στη γνώση, προχώρησαν  στην παραγγελία αρχιτεκτονικών προτάσεων για την κατασκευή ή την αναπαλαίωση υπαρχόντων οίκων φύλαξης των βιβλίων. Έτσι, οι απρόσωποι θάλαμοι μοναστηριακών κέντρων  μετετράπησαν σε τρίκλιτες βιβλιοθήκες με τη σύμφωνη γνώμη αξιωματούχων της εκκλησίας, σε μια εποχή (μέσα 15ου αιώνα) που είχε γίνει πλέον αποδεκτή από τους θεολόγους και τους ιερείς της χριστιανικής θρησκείας, η αρχαία γραμματεία ως δημιουργία που πηγάζει από το Θεό.

Η έκθεση αναδεικνύει την εξέλιξη των αρχιτεκτονικών σχεδίων της βιβλιοθήκης κατά την ιταλική Αναγέννηση (μέσα 15ου αιώνα), παραπέμποντας στο σκεπτικό δημιουργίας και οργάνωσης της Βιβλιοθήκης του Βατικανού, της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης στη Βενετία, του Μαλατέστα στην Τσεζένα και του Μιχαήλ Άγγελου στη Φλωρεντία.

ΕΛΕΝΗ  ΓΑΛΑΝΗ