Δ. ΚΑΠΕΤΑΝΑΚΗΣ Ο ΠΟΙΗΤΗΣ-ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΜΕ ΤΟ ΑΡΧΑΪΚΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: Ελένη Γαλάνη

Το έργο του Δημήτρη Καπετανάκη (1912-1944) δεν είναι ακόμα γνωστό στο ευρύτερο κοινό. Ο ιδιότυπος αυτός στοχαστής, ποιητής και δοκιμιογράφος από την Ιωνία, υπήρξε άνθρωπος των Γραμμάτων και των Τεχνών στη θορυβώδη δεκαετία του ‘30, ένας διανούμενος πολύγλωσσος με βαθειά λογοτεχνική και φιλοσοφική παιδεία που έζησε μόλις 32 χρόνια.

Μέρος του έργου του, όπως τα περίφημα δοκίμια «Έρως και Χρόνος», «Μυθολογία του Ωραίου», που πρωτοκυκλοφόρησαν στην Αθήνα, στην ωραία έκδοση του Γαλαξία, το 1960, ή  η λονδρέζικη συγκεντρωτική έκδοση «A Greek Poet in England”, σε επιμέλεια του εκδότη και ποιητή Τζον Λέμαν, με το ποιητικό και δοκιμιακό έργο του Καπετανάκη γραμμένο στα αγγλικά,  ήταν γνωστά σε στενό κύκλο λογοτεχνών και φιλολόγων της μεταπολεμικής περιόδου. Μόλις πριν από λίγα χρόνια, η εικόνα του Καπετανάκη επανέρχεται στο προσκήνιο με νεώτερα στοιχεία που φέρνουν στο φως οι έρευνες μελετητών για τη ζωή και το έργο του.

Σε μία πληρέστερη γνωριμία μας μαζί του συμβάλει, τώρα, η Δρ. Εμμανουέλα Κάντζια(*),  ερευνήτρια, συγκριτολόγος ευρωπαϊκής λογοτεχνίας, με το λιτό χαρισματικό γραπτό της λόγο – δείγμα μιας στέρεας προϋπάρχουσας ελληνικής εκπαίδευσης και αγγλοσαξωνικής εμπειρίας στην προσέγγιση του θέματος.

Η μελέτη «Έργα» του Καπετανάκη είναι μια εξαιρετική έκδοση (ΜΙΕΤ), από τις σπάνιες που συναντάμε στις μέρες μας: με φροντισμένη βιβλιοδεσία σε σκληρό εξώφυλλο και τυπογραφική εκτύπωση υψηλών προδιαγραφών. Ο Α’  Τόμος, αναπτύσσεται σε δύο βιβλία -τοποθετημένα σε θήκη-  και περιλαμβάνει «Τα δημοσιευμένα» (1933-1944). Ο δεύτερος με τα «Αδημοσίευτα» πρόκειται να κυκλοφορήσει ως το τέλος του χρόνου.

Στη έρευνα για την έκδοση των Απάντων του Καπετανάκη συνέβαλε ο αείμνηστος Ιωάννης Φικιώρης (1917-2014) ο οποίος,  ως πρόεδρος του Κοινωφελούς Ιδρύματος Κοινωνικού και Πολιτιστικού Έργου (ΚΙΚΠΕ), ανέθεσε στην Εμμανουέλα Κάντζια (1) τη φιλολογική έρευνα και επιμέλεια για την έκδοση των έργων. Ο Φικιώρης υπήρξε μαθητής του Καπετανάκη. Στα φοιτητικά του χρόνια,  στο διάστημα 1937-39 ήταν ανάμεσα στο ακροατήριο που παρακολουθούσε τις διαλέξεις του νεαρού θεωρητικού της αισθητικής, στο σύλλογο «Ασκραίο». Η αγάπη του μαθητή για τον δάσκαλο δεν τον εγκατέλειψε ποτέ κι έτσι διατήρησε τη μορφή στη μνήμη του.

Η έρευνα έγινε  στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, στο πανεπιστήμιο Πρίνστον (τμήμα Σπανίων Βιβλίων και Χειρογράφων της βιβλιοθήκης Firestone) και στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) όπου φυλάσσονται δύο αρχεία: σώμα κειμένων του Καπετανάκη από τα χαρτιά του Σταύρου Παπασταύρου(1914-1979), καθηγητή Νέων Ελληνικών του Καίμπριτζ  και το αρχείο του «Ασκραίου» με τα προγράμματα σπουδών της περιόδου κατά την οποία δίδαξε εκεί ο Καπετανάκης (1937-1939). Τα δημοσιευμένα έργα του Καπετανάκη παρουσιάζονται με χρονολογική σειρά, στη γλώσσα της πρώτης δημοσίευσης με εξαίρεση τη διατριβή του που τη μετέφρασε ο ίδιος στα ελληνικά. Τα αγγλόφωνα δοκίμια του τόμου, όπως και τα ποιήματα του Καπετανάκη έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά, σε αντίθεση με τα έργα της ελληνικής περιόδου που ακόμα παραμένουν απρόσιτα στο μη ελληνόφωνο κοινό.

Ο Καπετανάκης έγραψε σε τέσσερις γλώσσες, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του έργου του μοιράζεται ανάμεσα στα ελληνικά και τα αγγλικά. Το ενδιαφέρον του εντοπίζεται στη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία και το έργο του είναι στην πλειονότητά του δοκιμιακό. Στην έκδοση του ΜΙΕΤ περιλαμβάνονται δοκίμια που αναφέρονται στον Ευθύδημο του Πλάτωνα, τον Ρεμπώ,  τα αγγλόφωνα κείμενά του σχετικά με τον Γκέοργκ, τον Ντοστογιέφσκι, την αγγλική ποίηση, κριτικές βιβλίου και τεχνοκριτικά  σημειώματα (για τους Ρούντολφ Φάρνερ, Τσαρούχη, Σκίπη, Τσάτσο, Πρεβελάκη, Καντ κ.λπ.), τα ποιήματά του στα ελληνικά και στα αγγλικά, το μονόπρακτο θεατρικό του έργο «Η θύελλα», καθώς και μεταφράσεις του προς τα ελληνικά ή προς τα αγγλικά (των Χαίλντερλιν, Άντονυ Χάξλεϋ, Ελύτη, Πρεβελάκη, Κανελλόπουλο), με τις οποίες ασχολήθηκε στο πλαίσιο της ανάγκης επικοινωνίας με τους συγγραφείς και το κοινό.

Για την πνευματική διαδρομή του μαθητή και μετέπειτα φίλου του, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, 40 χρόνια μετά το θάνατο του Καπετανάκη, αναφέρει τους τόπους περιδιάβασης του στοχαστή – Αθήνα, Χαϊδελβέργη, Καίμπριτζ, Λονδίνο και δίνει το βάρος για τη διαμόρφωση του πνεύματός του στους δασκάλους:

«Στο πρώτο στάδιο ήταν  τόσο πολύ πιστός μαθητής μου, που δεν θέλησε (…)να επιτρέψει στο τόσο πλούσιο πνεύμα του να παρεκλίνει, ούτε καν ελάχιστα, απ΄όσα είχα διδαξει και γράψει εγώ. Στο δεύτερο στάδιο πάλεψε(…)ανάμεσα στον εκεί δάσκαλό του Karl Jaspers, έναν από τους κορυφαίους φιλοσόφους του αιώνα μας, που ενέκρινε τη διδακτορική του διατριβή «Έρως και χρόνος»,  και στον πιό αυστηρό αλλά και ιδιόρρυθμο νομοθέτη του ανθρώπινου ήθους και του ποιητικού λόγου Stefan George(…). Στο τρίτο στάδιο, αποτινάζοντας κάθε ζυγό, γίνεται ο Δημήτρης Καπερανάκης πέρα για πέρα ο εαυτός του. Γίνεται μάλιστα- αυτό είναι το θαυμαστό – έξοχος Άγγλος ποιητής και δοκιμιογράφος.(2)

Γεννημένος στη Σμύρνη το 1912 ο Δημήτρης (Δήμης), γόνος εύπορης ελληνικής οικογένειας, μεγάλωσε σ΄ένα κοσμοπολίτικο περιβάλλον. Μαθητής στην ελληνογαλλική σχολή Αρώνη, ήρθε από πολύ νωρίς σε επαφή με τον Μάρσελ Προυστ, τον οποίο δεν αποχωρίστηκε ποτέ. Στα δέκα του χρόνια, ορφανός πλέον από πατέρα, βίωσε την πυρπόλιση της ελληνικής και αρμενικής συνοικίας της Σμύρνης –της «Ωραίας άπιστης» κατά τον Μουσταφά Κεμάλ και το επιτελείο του. Με τα σημάδια του βιώματος της πυρκαγιάς να τον ακολουθούν ο Καπετανάκης, μετά από ταλαιπωρίες, κατέφυγε με την οικογένειά του στην Αθήνα. Ο Δήμης ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στη Βαρβάκειο Σχολή και γράφτηκε στη Νομική απ’ όπου αποφοίτησε το 1932 με πτυχίο Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών.

Αν και το περιεχόμενο των σπουδών ήταν ιδιαίτερα πληκτικό για τον νέο από την Ιωνία, η επαφή με τους ελευθερόφρονες διδάσκοντες – Παναγιώτη Κανελλόπουλο, Κωνσταντίνο Τσάτσο, Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο και Ιωάννη Συκουτρή- του έδωσε τη δυνατότητα  να μάθει για τη διακίνηση των ιδεών στην Ευρώπη και τις νέες τάσεις στη μεθοδολογία των ανθρωπιστικών επιστημών. Παράλληλα, δάσκαλοί του υπήρξαν από τα αναγνώσματα ο Σαίξπηρ, ο Ρεμπώ, ο Ντοστογιέφσκι, ο Πλάτωνας και ο Κίρκεγκωρ. «Γιατί η σχέση του Καπετανάκη με τους συγγραφείς που διάβαζε  και που τον συγκινούσαν ήταν σχέση ερωτική-άρα και σχέση μαθητείας. Είχε την τάση, την ικανότητα, όχι μόνο να γίνεται  ένα με αυτούς, αλλά και να προσπαθεί να τους κατανοήσει, να τους κατακτήσει, αναζητώντας πίσω από κάθε τους λόγο την αλήθεια του βιώματος που το γέννησε. Η εμμονή στην  προσπάθεια αυτή, την εκ των προτέρων καταδικασμένη, στάθηκε η αρχή του φιλοσοφικού αγώνα.»(3)

Η μεταβασή του στη Χαϊδελβέργη για να σπουδάσει κοινωνιολογία και η παραμονή του εκεί επί μια διετία τον έφεραν στην ομάδα των ποιητών και μαθητών  του μεγαλύτερου Γερμανού ποιητή της εποχής Στέφαν Γκεόργκε (1868-1933) και στον κύκλο του διανοητή και φιλόσοφου Κάρλ Γιάσπερς (1883- 1969). Στη Χαϊδελβέργη ο Καπετανάκης εκπόνισε τη διατριβή του με τίτλο Liebe und Zeit (Έρως και Χρόνος), την οποία μετέφρασε και εξέδωσε στα ελληνικά.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα αντιμετώπισε σοβαρά οικονομικά προβλήματα. Ασχολήθηκε με τη συγγραφή δοκιμίων, την παράδοση ελεύθερων μαθημάτων και διαλέξεων στο σύλλογο «Ασκραίος»- τη Σχολή Ανώτερης Λογοτεχνικής Μόρφωσης που είχε ιδρύσει ο Συκουτρής. Κατά την περίοδο της διαμονής του στην Ελλάδα (1936-1939) αρχίζει να γίνεται γνωστός από τα δοκίμια που δημοσιεύει στο Αρχείο Φιλοσοφίας και Θεωρίας της Επιστήμης και να σχετίζεται με πρόσωπα του κύκλου των Νέων Γραμμάτων (Γιώργο Κατσίμπαλη, Ανδρέα Καραντώνη, Γιώργο Σεφέρη), τον Γιώργο Θεοτοκά, τον συμφοιτητή του Κωνσταντίνο Δεσποτόπουλο και τον ποιητή Γιώργο Σαραντάρη με τον οποίο βρίσκεται πιο κοντά λόγω του κοινού τους πάθους για τη φιλοσοφία του Κίρκεγκωρ. Στο αθηναϊκό σαλόνι της πολίτισας μουσικοκριτικού Σοφίας Σπανούδη, ο Καπετανάκης συναντά τον Τσαρούχη για τον οποίο θα γράψει μια από τις πρώτες τεχνοκριτικές.

Το 1939 με υποτροφία του Βρετανικού Συμβουλίου εγκαταστάθηκε στο Καίμπριτζ για ανώτερες σπουδές στη αγγλική λογοτεχνία, τις οποίες όμως δεν ολοκλήρωσε. Στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εργάστηκε στην ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο, στο γραφείο του ελληνικού υπουργείου Πληροφοριών. Στην Αγγλία ο Καπετανάκης διέπρεψε ως λόγιος και ποιητής γράφοντας πια στα αγγλικά. Συνδέθηκε με τον ποιητή και εκδότη Τζον Λέμαν και τον κύκλο του, με την ΄Ηντιθ Σίτγουελ και συνεργάστηκε με τα περιοδικά του Λέμαν όπου δημοσίευσε τα περισσότερα αγγλικά δοκίμια και ποιήματά του. Παράλληλα, μετάφρασε νεοέλληνες ποιητές και έδωσε διαλέξεις για πολιτιστικά θέματα και ζητήματα του Ελληνισμού, έκανε εκπομπές στο ραδιόφωνο του BBC και παρέδιδε μαθήματα νέων ελληνικών σε βρετανούς στρατιώτες του Fried Ambulance Unit. Πέθανε από λευχαιμία, στο νοσοσκομείο Γουέστμινστερ, στο Λονδίνο, το 1944, σε ηλικία 32 χρονών.

 

(1) Η Εμμανουέλα Κάντζια σπούδασε Συγκριτική Γραμματολογία στα πανεπιστήμια Πρίνστον και Χάρβαρντ της Αμερικής. Έχει συγγράψει τις μονογραφίες Το όνομα και το πράγμα. Πλατωνικοί απόηχοι στο διήγημα του Γ. Μ. Βιζυηνού “Διατί η μηλιά δεν έγεινε μηλέα” (Ερμής 2012) και Τρεις εν πλω (σε συνεργασία με τον Κώστα Ιωαννίδη, ΜΙΕΤ 2018). 

(2) Παναγιώτης Κανελλόπουλος, “Η σύντομη πορεία του Δημήτρη Καπετανάκη”, Η Λέξη 47 (1985)

(3)Εμμανουελα Κάντζια, ο ποιητής-φιλόσοφος/ ο Καπετανάκης αναγνώστης του Προυστ και του Πλάτωνα /Athens Review of  Books Μάϊος 2018