CHRISTIAN ZERVOS & CAHIERS D’ ART. Η ΑΡΧΑΪΚΗ ΣΤΡΟΦΗ

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

“H έκθεση «Christian Zervos & Cahiers d’Art. H Αρχαϊκή Στροφή» διοργανώνεται από το Μουσείο Μπενάκη, τη Γαλλική Σχολή Αθηνών και το Μουσείο Zervos στο Vézelay της Γαλλίας, με σκοπό να φωτίσει το εύρος και τη σημασία του έργου του ελληνικής καταγωγής εκδότη και κριτικού Christian Zervos καθώς και τις σχέσεις του με την Ελλάδα.”

H τοποθέτηση του Μουσείου Μπενάκη απέναντι στο θέμα «Κριστιάν Ζερβός» είναι πέρα για πέρα σαφής. Οργανώνει την έκθεση με μοναδικό κριτήριο την ελληνική καταγωγή του εκδότη και κριτικού που έζησε στο Παρίσι στο μεοσπόλεμο διάστημα και μετά τον πόλεμο. Αν δεν ήταν ελληνικής καταγωγής δεν υπήρχε περίπτωση να οργανωθεί κάτι παρόμοιο για να φωτιστούμε σχετικά με το έργο και το εύρος κάποιου που έκανε τα ίδια πράγματα και με παρόμοιο τρόπο συνέβαλε στην ανάπτυξη της τέχνης της εποχής του. Μ’ ‘αλλα λόγια, παν μη ελληνικό είναι εκτός θέματος.

Για την ελληνικότητα και τον μοντερνισμό της μίλησαν με θαυμασμό και πάθος στη σημερινή συνέντευξη Τύπου και όλοι οι άλλοι παρευρισκόμενοι εκπρόσωποι ιδρυμάτων ελληνικής προέλευσης (Ιδρυμα Νιάρχος, Ίδρυμα Ι. Κωστόπουλος) που με τις χορηγίες τους συνέβαλαν στην πραγματοποίηση της έκθεσης και της έκδοσης καταλόγου. Μαζί τους εκπρόσωποι του γαλλικού μουσείου και της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας η οποία διοργάνωσε την έκθεση με βάση τα αποτελέσματα του ερευνητικού προγράμματος που διαχειρίζεται με τίτλο «Christian Zervos au miroir de la Grèce», το οποίο διεξάγεται από το 2017 με τη συνεργασία ομάδας ερευνητών που δραστηριοποιούνται στη Γαλλία και στην Ελλάδα.

Ποιός ήταν ο Χρίστος ή Christian Zervos (Αργοστόλι 1889 – Παρίσι 1970) για τον οποίο το Μουσείο Μπενάκη (κτίριο Πειραιώς) διέθεσε αίθουσα του πρώτου ορόφου για την έκθεση, εξασφαλίζοντας χορηγίες ακόμη και για την έκδοση πολυσέλιδου καταλόγου;

Ο Κριστιάν Ζερβός από την Κεφαλλονιά, υπήρξε ο εκδότης του περιοδικού του Cahiers d’Αrt, το οποίο ίδρυσε το 1926 και εξέδιδε έως το 1960. H ιστορία των εκδόσεων Cahiers d’art συμπίπτει με την αρχαϊκή στροφή της μοντέρνας τέχνης, η οποία θεμελιώθηκε σε έργα αντιπροσωπευτικά της «πρωτόγονης τέχνης του Αιγαίου», όπως τα κυκλαδικά ειδώλια. Πρόκειται για ένα από τα μακροβιότερα  περιοδικά, του μοντερνισμούπου κυκλοφόρησε 97 τεύχη. Τα Cahiers d’Αrt είχαν επικεντρωθεί στην προβολή της μοντέρνας τέχνης και στον διάλογο μεταξύ έργων διαφορετικής προέλευσης και διαφορετικών ιστορικών εποχών. Ο Zervos είναι επίσης γνωστός και ως ο εκδότης του εμβληματικού καταλόγου του ζωγραφικού έργου του Pablo Picasso από το 1932 και εξής, γνωστού σήμερα στο κύκλο των ιστορικών Τέχνης, ως «le Zervos», αλλά και για τις αρχαιολογικές του εκδόσεις σχετικά με προϊστορικούς πολιτισμούς – νεολιθικής ή μινωικής Κρήτης και των Κυκλάδων. Η συμβολή του υπήρξε ιδιαιτέρως σημαντική στη διάδοση της  αρχαιοελληνικής τέχνης – ειδικότερα της προϊστορικής – καθώς και στον επαναπροσδιορισμό των αρχαίων πολιτισμών και των αρχαϊκών μορφών μέσα στο πλαίσιο του μοντερνισμού.

Η έκθεση αναπτύσσεται σε δύο παράλληλες διαδρομές. Η αίθουσα του πρώτου ορόφου είναι χωρισμένη σε δύο μέρη: το πρώτο αφορά στην πορεία του Zervos και τη σημασία των εκδόσεων και των εκθέσεών του στο χώρο της τέχνης, της κριτικής αλλά και της αρχαιολογίας στο Παρίσι και την Αθήνα από το 1926 έως το 1970 και το δεύτερο παρουσιάζεται σε ξεχωριστό «δωμάτιο» εντός του ορόφου και αφορά  έργα από την προσωπική του συλλογή, τα οποία αντιπροσωπεύουν τις καλλιτεχνικές κατευθύνσεις του, τις προτεραιότητες και τις προτιμήσεις του σε επίπεδο καλλιτεχνών και κινημάτων. Πρόκειται για 60 περίπου σπάνια και μοναδικά έργα μοντέρνας τέχνης από την προσωπική συλλογή του Zervos, καλλιτεχνών όπως οι: Matisse,  Miró,  Picasso,  Laurens,  Calder, Lam,  Kandinsky, Γκίκας, Σκλάβος, Giacometti, κ.ά.

Η συλλογή αυτή, που φυλάσσεται στο μουσείο του Vézelay, ταξιδεύει για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

Η έκθεση αναπτύσσεται με χρονολογική σειρά. Αρχίζει με τα  πρώτα εκδοτικά εγχειρήματα και τα σπουδαστικά ενδιαφέροντα του Zervos, από την Αλεξάνδρεια στο Παρίσι. Το πρώτο μέρος αφορά την πρώτη δεκαετία του περιοδικού Cahiers d’αrt (1926–1937). Είναι η εποχή κατά την οποία ο Zervos συνδέεται με πρόσωπα που βρίσκονται στην αιχμή της πνευματικής «avant-garde» της εποχής, όπως ο Le Corbusier, o Fernand Léger, o Paul Éluard, ο Wassily Kandinsky, o Georges Henri Rivière, ο Paul Klee κ.ά. Παράλληλα, ενδιαφέρεται για την αρχαιολογία και την ανθρωπολογία, πραγματοποιεί το πολυπόθητο ταξίδι επιστροφής στην Ελλάδα και εκδίδει το βιβλίο L’art en Grèce (1934), ένα είδος μανιφέστου υπέρ της αρχαϊκής στροφής για την μοντέρνα τέχνη. Τότε εκδίδει επίσης τον πρώτο τόμο από τον εκτενή κατάλογο του έργου του Pablo Picasso (του καλλιτέχνη που καθόρισε την ταυτότητα των Cahiers d’Art). Η σχέση με τον Picasso εξασφαλίζει στον Zervos αναγνώριση και επιτυχία. Ο ρόλος του ως εκδότη στους σουρεαλιστικούς κύκλους της δεκαετίας του 1930 και οι σχέσεις του με βασικούς εκπροσώπους του κινήματος όπως ο André Breton, o Paul Éluard, o Man Ray, o Marcel Duchamp, o Max Ernst, o André Masson, o Georges Hugnet κ.ά., είναι εξίσου σημαντική. Η έκθεση επίσης ασχολείται με τη στροφή του ενδιαφέροντος του Zervos σε αρχαιολογικές εκδόσεις που προτείνουν μια αναθεωρημένη, «αρχαϊκή» ιστορία της Μεσογείου. Το τελευταίο μέρος της έκθεσης, που εκτείνεται από το 1943 μέχρι το θάνατό του, αφορά ακριβώς σε αυτή την αμφίδρομη όσο και αμφίθυμη σχέση του με το τρίπτυχο Μεσόγειος–Αρχαιολογία–Ελλάδα. Τεκμηριώνονται εδώ άγνωστες μέχρι σήμερα σχέσεις του Zervos με προσωπικότητες της ελληνικής διανόησης όπως ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, ο Μιχάλης Τόμπρος, ο Γιώργος Σεφέρης,  ο Άγγελος Προκοπίου και ο Γεράσιμος Σκλάβος, που αναδεικνύουν τη συμβολή του στη διαμόρφωση του ελληνικού μοντερνισμού.

“Το σημείο εκκίνησης αυτής της έκθεσης” – αναφέρεται στο δελτίο Τύπου του μουσείου- “είναι η διαπίστωση ότι ο Christian Zervos αποτελεί έναν από τους μεγάλους «αγνοημένους» της ιστορίας της τέχνης. Η έκθεση φιλοδοξεί να καλύψει αυτό το κενό εισάγοντας παράλληλα το ευρύ κοινό στο πολύπλευρο και βαρυσήμαντο έργο του κριτικού.”

Τα τεκμήρια από το ανεξάντλητο υλικό του περιοδικού και η καταγραφή των διαδοχικών φάσεων και εκφάνσεων της εκδοτικής δραστηριότητας του Zervos επιχειρούν να καλύψουν την έλλειψη γνώσεων για το έργο του και να δώσουν έμφαση σε όσα τον συνέδεαν με τον ελληνικό πολιτισμό. Ταυτόχρονα δίνεται ιδιαίτερη σημασία στο ευρύτερο πλαίσιο επινόησης και πρόσληψης του «μεσογειακού πριμιτιβισμού» από τους θιασώτες της μοντέρνας τέχνης. Τέλος, η δραστηριότητα του Christian Zervos συμπεριλαμβάνεται στη νεότερη ελληνική πνευματική ζωή, ορίζοντας τα θεμέλια της μεθοδολογίας του σε σχέση με την ελληνική του καταγωγή και αναδεικνύοντας το ρόλο του για την πρόσληψη του μοντερνισμού στην Ελλάδα.

ΕΚΔΟΣΗ Η έκθεση συνοδεύεται από κατάλογο 325 σελίδων που εκδόθηκε από το Μουσείο Μπενάκη με τη χορηγία του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου. Ο κατάλογος περιλαμβάνει  αναπαραγωγές των έργων, εκτενές και χρονολόγιο καθώς και πρωτότυπα κείμενα των Christian Derouet, Alexandre Farnoux, Πολύνας Κοσμαδάκη, Ελένης Σταυρουλάκη και Παναγιώτη Τουρνικιώτη.

 

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΘΕΣΗΣ: Christian Derouet, Conservateur général honoraire du patrimoine, Ιδρυτικός Επιμελητής του Μουσείου Zervos στο Vézelay, Alexandre Farnoux, Καθηγητής Αρχαιολογίας και Ελληνικής Ιστορίας, Πανεπιστήμιο της Σορβόνης, Παρίσι, και τέως Διευθυντής της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, Πολύνα Κοσμαδάκη, Επιμελήτρια Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης και Υπεύθυνη Συλλογής Ζωγραφικής, Χαρακτικών και Σχεδίων, Μουσείο Μπενάκη.