ΑΠΟΔΕΚΤΟΙ ΣΤΗΝ ΕΕ ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΜΕ ΤΟ “ΛΕΥΚΟ ΔΕΡΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΞΑΝΘΑ ΜΑΛΛΙΑ”

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

Το κείμενο που ακολουθεί είναι της  Karolína Augustová* και δημοσιεύτηκε στο προφίλ του aljazeera.com στις 12/4/22 Το μεταφέρουμε στα ελληνικά για να γίνει κατανοητό σε όσο το δυνατόν περισσότερους το γιατί οι ευρωπαίοι υποδέχονται με χαρά και στοργή τους ουκρανούς πρόσφυγες σε αντίθεση με τους άλλους από τη Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική.

-Οι ίδιοι Ευρωπαίοι που ήθελαν «να κάψουν τις παλιές τους κουβέρτες αντί να τις δώσουν στους πρόσφυγες της Μέσης Ανατολής» συγκεντρώνουν τώρα δωρεές για τους Ουκρανούς. Αφ’ ότου η Ρωσία ξεκίνησε την ολοσχερή εισβολή της στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου, τα νέα για τη βία που επισκέφθηκε το λαό της Ουκρανίας εξαπλώθηκαν γρήγορα σε όλη την Ευρώπη και προκάλεσαν μαζικά κύματα αλληλεγγύης.

Οι ευρωπαϊκές χώρες ανέλαβαν ταχεία δράση για να προσφέρουν υποστήριξη στους Ουκρανούς που ξεφεύγουν από τη ρωσική επιθετικότητα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συμφώνησε σε χρόνο ρεκόρ να ενεργοποιήσει την Οδηγία Προσωρινής Προστασίας (TPD) για να βοηθήσει τους ανθρώπους που φεύγουν από τον πόλεμο. Το TPD άρχισε να ισχύει στις 4 Μαρτίου, προσφέροντας άμεση προστασία και σαφές νομικό καθεστώς για έως και τρία χρόνια σε εκατομμύρια ανθρώπους. Ακόμη και ακροδεξιοί, περήφανοι κατά της μετανάστευσης και των προσφύγων πολιτικοί από κράτη μέλη της ΕΕ στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη άρχισαν να υποστηρίζουν τους Ουκρανούς πρόσφυγες. Πολίτες από όλη την ΕΕ και από την Τσεχική Δημοκρατία της πατρίδας μου, ταξιδεύουν μέχρι τα σύνορα της Ουκρανίας για να παραλάβουν πρόσφυγες και να τους προσφέρουν διαμονή στα σπίτια τους.

Ως Ευρωπαία και πολίτης της Τσεχίας ένιωσα περήφανη παρακολουθώντας αυτή την έκρηξη υποστήριξης προς τους Ουκρανούς που έχουν ανάγκη. Ωστόσο, ως μελετητής που ερευνά τη μετανάστευση και τη βία κατά μήκος των συνόρων της ΕΕ για πολλά χρόνια, δεν θα μπορούσα παρά να ρωτήσω: Γιατί οι Ευρωπαίοι νιώθουν τόση ενσυναίσθηση για τους πρόσφυγες τώρα; Γιατί δεν τους ένοιαζε όταν άλλοι, εξίσου σε ανάγκη, βρίσκονταν στα σύνορα της ΕΕ;

Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να φαίνονται προκλητικές, ακόμη και περιττές, όταν εκατομμύρια άνθρωποι αναζητούν διαφυγή από πιθανά εγκλήματα πολέμου. Πράγματι, όλες οι προσπάθειες για την υποστήριξη των θυμάτων της ωμής εισβολής της Ρωσίας πρέπει να υποστηριχθούν.  Υπάρχει, όμως, επίσης ανάγκη να προβληματιστούμε για τη φύση των πράξεων αλληλεγγύης που φαίνεται να είναι συγκεκριμένες για αυτήν τη στιγμή της ιστορίας, και γι’ αυτό το σύνολο προσφύγων, εάν θέλουμε να αποτρέψουμε τη διαμόρφωση των ανθρωπιστικών απαντήσεων της Ευρώπης από τον ρατσισμό και τις εθνοτικές διακρίσεις .

Πράγματι, η απάντηση της Ευρώπης στη συνεχιζόμενη κρίση στην Ουκρανία, κατέστησε σαφές ότι ο ρατσισμός – μαζί με άλλους παράγοντες – συνέβαλε στη διαμόρφωση των προσφυγικών πολιτικών των εθνών.

Η Ουγγαρία, η Κροατία και η Πολωνία, για παράδειγμα, στρατιωτικοποιούν από το 2015 τα σύνορά τους για να εμποδίσουν την είσοδο προσφύγων από τη Μέση Ανατολή στο έδαφός τους (και στην ΕΕ). Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε στα κράτη αυτά εκατομμύρια ευρώ για να μπορέσουν να ενισχύσουν προσπάθειες αναχαίτισης των λεγόμενων «παράτυπων μεταναστών». Αυτό το σκληρό καθεστώς επιτήρησης και υποκλοπής έκλεισε τα σύνορα της Ευρώπης σε ευάλωτα άτομα εν κινήσει και άφησε πολλούς χωρίς νόμιμη οδό προς την ασφάλεια. Εκείνοι που επηρεάστηκαν από τις σκληρές συνοριακές πολιτικές ήταν αιτούντες άσυλο από τη Συρία που είχαν γλιτώσει από χημικές επιθέσεις και βομβαρδισμούς του συριακού καθεστώτος και των ρωσικών δυνάμεων, άτομα από το Αφγανιστάν που εγκατέλειψαν τους Ταλιμπάν και από την Υεμένη που έτρεχαν να σωθούν από τον βάναυσο εμφύλιο πόλεμο στη χώρα τους.

Ως ερευνήτρια  και ακτιβίστρια, συνάντησα αμέτρητους τέτοιους πρόσφυγες στα σύνορα της ΕΕ. Μου είπαν ότι κάθε φορά που προσπάθησαν να εισέλθουν στην ΕΕ για να ζητήσουν άσυλο, τους αρνήθηκαν τη νομική βοήθεια και τους έσπρωξαν πέρα από τα σύνορα με τη Σερβία, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη ή άλλο κράτος εκτός ΕΕ. Πολλοί από αυτούς διηγήθηκαν πώς οι συνοριοφύλακες της ΕΕ τους επιτέθηκαν σωματικά, τους βασάνισαν, τους κακοποίησαν σεξουαλικά και κατέστρεψαν τα υπάρχοντά τους ή έκλεψαν τα χρήματά τους για να εμποδίσουν τις μελλοντικές τους απόπειρες διέλευσης των συνόρων.

Ένας από τους πρόσφυγες που υπέστησαν κακομεταχείριση στα χέρια των συνόρων της ΕΕ ήταν ο Μαχμούντ από τη Συρία. Μου είπε πώς δέχθηκε σωματική επίθεση στην Κροατία πριν τον απωθήσουν στη Βοσνία:

«Μας έβαλαν [συνοριακές περιπολίες στην Κροατία] να καθίσουμε και με ρώτησαν: «Από πού είσαι;»

Του είπα: «Είμαι από Συρία

Απάντησε: «Τί συμβαίνει με τη Συρία;και άρχισε να χτυπάει, να χτυπάει, να χτυπάει».

Παρόμοια βία σημειώθηκε στα σύνορα μεταξύ Πολωνίας και Λευκορωσίας πιο πρόσφατα, το 2021. Όταν η Λευκορωσία ώθησε εκτοπισμένους από τη Μέση Ανατολή προς τα πολωνικά σύνορα, η ΕΕ έκλεισε γρήγορα τη δίοδο, αφήνοντας εκατοντάδες σε σοβαρό κίνδυνο. Στις 23 Φεβρουαρίου 2022, μόλις μια μέρα πριν αρχίσουν να εγκαταλείπουν τη χώρα οι πρώτοι Ουκρανοί πρόσφυγες, ο 26χρονος Ahmed al-Shawafi από την Υεμένη πέθανε από υποθερμία στα κλειστά σύνορα Πολωνίας-Λευκορωσίας.

Όλα αυτά έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τον τρόπο που αυτά τα ίδια κράτη αντέδρασαν στην κρίση της Ουκρανίας. Όταν οι Ουκρανοί βρέθηκαν υπό επίθεση, όχι μόνο εγκατέλειψαν αμέσως τις περιοριστικές πολιτικές τους στα σύνορα «πρώτα η ασφάλεια», αλλά έκαναν ό,τι μπορούσαν για να διευκολύνουν τους πολίτες να φτάσουν στην ασφάλεια.

Ακριβώς όπως τα ευρωπαϊκά κράτη, οι ευρωπαίοι πολίτες ανταποκρίθηκαν επίσης στους Ουκρανούς πρόσφυγες πολύ διαφορετικά από άλλους πρόσφυγες που προσπάθησαν να περάσουν τα σύνορα των χωρών τους στο παρελθόν. Πράγματι, πολλοί άνθρωποι που αρνούνταν προηγουμένως να εμπλακούν με πρόσφυγες και καταδίκαζαν οποιονδήποτε υπερασπίζεται τα δικαιώματά τους, ταξίδεψαν προσωπικά στις παραμεθόριες περιοχές για να υποδεχτούν Ουκρανούς στις χώρες τους.

Όταν μίλησα για τη βία κατά των προσφύγων από τη Μέση Ανατολή, την Ασία και την Αφρική στα σύνορα της ΕΕ, κατακρίθηκα δημόσια στα τσεχικά μέσα ενημέρωσης. Πολλοί Τσέχοι πολίτες με κατηγόρησαν ότι «βοηθάω την παράνομη μετανάστευση» και μου είπαν ότι «αξίζω να με ξυλοκοπήσουν». Ακόμα και οι συγγενείς μου μου είπαν: «Γιατί τους βοηθάς [μη Ευρωπαίους πρόσφυγες] αν κανείς μας δεν τους θέλει εδώ [στην Ευρώπη];».

Ωστόσο, οι ίδιοι άνθρωποι υποδέχονται τώρα τους Ουκρανούς πρόσφυγες με ανοιχτές αγκάλες και συμμετέχουν σε προγράμματα βοήθειας προσφύγων για να τους βοηθήσουν. Ακόμη και οι Τσέχοι γείτονές μου, που κάποτε μου είπαν ότι «προτιμούσαν να κάψουν τις παλιές μας κουβέρτες παρά να τις δώσουν σε μη Ευρωπαίους μετανάστες», τώρα κάνουν ό,τι μπορούν για να βοηθήσουν τους Ουκρανούς να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους στην Τσεχία.

Υπάρχουν αρκετοί αλληλένδετοι λόγοι πίσω από αυτήν την ξαφνική αλλαγή:

Πολλοί κάτοικοι της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης συμπάσχουν με τους Ουκρανούς πρόσφυγες επειδή οι εικόνες των ρωσικών τανκς στις πόλεις της Ουκρανίας τους θυμίζουν τις ιστορίες των χωρών τους. Τα μέλη της οικογένειάς μου στην Τσεχία μου είπαν ότι βλέποντας πολίτες στο Κίεβο να προσπαθούν να σταματήσουν τα ρωσικά τανκς τους θύμιζε τη ρωσική εισβολή του 1968 στην πρώην Τσεχοσλοβακία.

Οι άνθρωποι σε όλη την Ευρώπη αισθάνονται επίσης προσωπικά επηρεασμένοι από τον πόλεμο στην Ουκρανία λόγω της γεωγραφικής εγγύτητας της χώρας, φοβούμενοι ότι η σύγκρουση εκεί μπορεί να μεταδοθεί ανά πάσα στιγμή στις χώρες τους. Επομένως, γιορτάζουν τους Ουκρανούς όχι μόνο για την προστασία του μέλλοντός τους, αλλά και του μέλλοντος της Ευρώπης. Αυτό ισχύει, ειδικά για εκείνους στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής που έχουν περισσότερους λόγους από άλλους στη Δύση να φοβούνται τη ρωσική επιθετικότητα.

Οι Ουκρανοί είναι επίσης μέρος των κοινωνιών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης ως εργαζόμενοι εδώ και χρόνια με ισχυρούς κοινωνικούς και οικονομικούς δεσμούς μεταξύ τους. Πολλοί στην Πολωνία, την Ουγγαρία και τηνΤσεχία γνωρίζουν προσωπικά τους Ουκρανούς και, ως εκ τούτου, είναι πιο εύκολο να συμπάσχουν με τη δεινή θέση της χώρας τους. Υπάρχει, ωστόσο, ένας ακόμη ανησυχητικός παράγοντας που αναμφίβολα έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της απάντησης της Ευρώπης στους Ουκρανούς πρόσφυγες: το χρώμα του δέρματος.

Οι ίδιοι Ευρωπαίοι που θέλουν να κάψουν τις παλιές τους κουβέρτες αντί να τις δώσουν σε πρόσφυγες της Μέσης Ανατολής συγκεντρώνουν δωρεές για τους Ουκρανούς όχι μόνο επειδή η βία από την οποία διαφεύγουν είναι πολύ πιο οικεία και κοντινή, αλλά και επειδή – όπως ορισμένοι δημοσιογράφοι και πολιτικοί ανοιχτά επισήμαναν – έχουν «λευκό δέρμα και ξανθά μαλλιά». Είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν και να προστατέψουν τους Ουκρανούς επειδή πιστεύουν ότι και αυτοί είναι «πολιτισμένοι», προέρχονται από μια «ευρωπαϊκή κουλτούρα» σε πλήρη αντίθεση με τους άλλους πρόσφυγες.

Η τραγωδία στην Ουκρανία και οι συνακόλουθες προσφυγικές ροές απέδειξαν αυτό που πάντα υποψιαζόμασταν: Στην Ευρώπη, η επιθυμία μας να βοηθήσουμε άλλα ανθρώπινα όντα εξαρτάται από τη φαντασία μας για το «Εμείς» και «Αυτούς». Αυτή η λογική καθορίζει ποιός είναι ευπρόσδεκτος ως πρόσφυγας και ποιός απωθείται και αποκλείεται ως «παράτυπος μετανάστης». Κι αυτό δεν αφορά αποκλειστικά εκείνους που εγκαταλείπουν τη Συρία, το Αφγανιστάν ή την Υεμένη λόγω συγκρούσεων. Οι μαύροι και καφέ μετανάστες που έρχονται στην Ευρώπη για να εργαστούν ή να σπουδάσουν υπόκεινται επίσης στην ίδια μεταχείριση. Πράγματι, είδαμε πώς αντιμετωπίζονται οι Ινδοί και Αφρικανοί φοιτητές και οι εργαζόμενοι που εγκαταλείπουν την Ουκρανία στα σύνορα της Ευρώπης.

Είναι αδύνατο να αρνηθούμε ότι ο φαινότυπος και η κουλτούρα του δέρματος επηρεάζουν τα ταξίδια και τις τύχες των προσφύγων: όσοι φαίνονται «Ευρωπαίοι» βρίσκουν αλληλεγγύη και ασφάλεια σε αυτήν την ήπειρο, αλλά άλλοι βλέπουν συχνά τον αποκλεισμό και τη βία.

Έτσι, καθώς δείχνουμε αλληλεγγύη με τους Ουκρανούς –και πρέπει πράγματι να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τους βοηθήσουμε– θα πρέπει επίσης να αναλογιστούμε πώς οι κοινωνίες και τα κράτη μας αντιμετωπίζουν τους πρόσφυγες που τυχαίνει να μην είναι τόσο λευκοί και τόσο Ευρωπαίοι. Πρέπει να θυμόμαστε ότι η νοοτροπία «Εμείς εναντίον Αυτών» έχει κάνει την Ευρώπη να γυρίσει την πλάτη σε τόσους ανθρώπους που έχουν απελπιστική ανάγκη εξαιτίας του εκτοπισμού τους λόγω των συγκρούσεων στη χώρα τους. Εάν δεν εκμεταλλευτούμε αυτή τη στιγμή για να σκεφτούμε τί καθοδηγεί τις ανθρωπιστικές απαντήσεις μας, θα καταλήξουμε να τροφοδοτούμε μόνο την ακροδεξιά και να επιτρέπουμε στις όχι και τόσο ανθρωπιστικές πολιτικές και πολιτικές τους να καθοδηγούν την απάντησή μας σε μελλοντικές ανθρωπιστικές κρίσεις.

 

* Η Karolína Augustová είναι μεταδιδακτορική υπότροφος του ESRC στο Πανεπιστήμιο Aston και ακτιβίστρια που ερευνά την εξωτερίκευση της μετανάστευσης στην ΕΕ, τη βία στα σύνορα και το λαθρεμπόριο ανθρώπων.