17η ΜΠΙΕΝΝΑΛΕ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ: ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΣΥΝΥΠΑΡΞΗ & ΤΗΝ ΕΥΗΜΕΡΙΑ ΤΩΝ ΛΑΩΝ η anyteart στη Βενετία

Share on facebook
Share on twitter
Share on email

κείμενο: Ελένη Γαλάνη  19/8/21

Δεν ξέρω “Πώς θα ζήσουμε μαζί”, εκείνο που ξέρω είναι πώς δουλέψαμε μαζί και πώς κάτω από τις ασφυκτικές συνθήκες που μας επέβαλαν τα μέτρα κατά του covid -19 καταφέραμε να στήσουμε τη 17η  Μπιεννάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας.»

Εδώ όπου άλλοτε οι αντιπροσωπείες των συμμετεχόντων ήταν πολυπρόσωπες και η διαμονή μακράς διάρκειας, αυτή τη χρονιά όλα ανατράπηκαν. Τα περίπτερα των χωρών και κυρίως οι συμμετοχές των αρχιτεκτονικών γραφείων έγιναν «εξ αποστάσεως» με τη χρήση της τεχνολογίας που μας έδειξε πώς να δουλέψουμε. Η Μπιεννάλε διέθεσε τα απαραίτητα  τεχνικά συνεργεία και το ανθρώπινο δυναμικό το οποίο σε επικοινωνία με τον κάθε συμμετέχοντα έστησαν την παρουσίαση. Αυτό ήταν ένα κατόρθωμα, ένα μάθημα για το πώς ζούμε και πώς δουλεύουμε μαζί

Είναι τα λόγια του επιμελητή της Μπιεννάλε Αρχιτεκτονικής Χασίμ Σάρκις, (κοσμήτορα της Σχολής Αρχιτεκτονικής και Σχεδιασμού του MIT) η οποία πέρασε από σαράντα κύματα για να στηθεί στο Τζιρντίνι και το Αρσενάλ της Βενετίας: αναβλήθηκε για ένα χρόνο μέχρι να ανοίξει τις πύλες της στις 22 Μαΐου 2021(τελειώνει στις 21 Νοεμβρίου), να ξαναφέρει στην πόλη τους επισκέπτες της και να λειτουργήσει τα κλειστά έως πρότινος ξενοδοχεία της σε ποσοστό μάλιστα 70% – λέει ο σύνδεσμος των ξενοδόχων της πόλης. Ιδιαίτερα, τώρα τον Αύγουστο, η προσέλευση ειδικά στο Τζαρντίνι και λιγότερο στο Αρσενάλ  κρίνεται υπέρ το δέον ικανοποιητική  και ασφαλής μετά το Green Pass που επέβαλε η Ιταλία από τις 6 Αυγούστου και για τους πολιτιστικούς χώρους.

Η διεθνής έκθεση απέδειξε ότι ακόμα και κάτω από από αυτές τις συνθήκες που ζούμε τώρα λειτουργεί ως οδηγός για την ανάκαμψη της τουριστικής βιομηχανίας της Βενετίας, που τόσο ταλαιπωρήθηκε, σχεδόν καταστράφηκε οικονομικά, από τα lockdown.  Το πιστεύουν και το υποστηρίζουν οι κρατικοί φορείς της Ιταλίας (υπουργείο Τουρισμού) οι οποίοι εναποθέτουν όλες σχεδόν τις ελπίδες τους για ανάκαμψη στην ανάπτυξη του πολιτισμού  με την προσέλευση τουριστών από το εξωτερικό και το εσωτερικό της χώρας. Μήτε είναι τυχαίο ότι διεθνείς οίκοι μόδας και μεγάλοι συλλέκτες ακόμα και εικαστικοί διεθνούς φήμης έχουν, ήδη, αποκτήσει στη Βενετία  πολιτιστικά μέγαρα, στο Μεγάλο Κανάλι, ή ετοιμάζονται να το πράξουν.

Η πρώτη μετά covid προσέλευση έρχεται να το επιβεβαιώσει: στις πρώτες 24 ημέρες από την έναρξή της Μπιεννάλε, τον Μάιο σημείωσε 31.000 επισκέψεις (το 30% προερχόταν από το εξωτερικό), ενώ την ίδια περίοδο το 2018 η προσέλευση είχε φτάσει τους 33.500 επισκέπτες.

Αρχιτεκτονική της συλλογικής σκέψης

Mε 112 συμμετέχοντες από 46 χώρες η 17η Μπιεννάλε  δίνει έμφαση στις συλλογικές και διεπιστημονικές πρακτικές που βασίζονται στην έρευνα και στην ανάπτυξη της συλλογικής σκέψης. Η μονοθεϊστική λατρεία της αρχιτεκτονικής φαίνεται να έχει εξαφανιστεί εδώ, ενώ η παρουσία ενός νέου πανθέου από σχολές και οργανισμούς υποδηλώνει ότι ένας ιογενής πολλαπλασιασμός των διασυνδεδεμένων δικτύων θα μπορούσε να αποδείξει τη σοφότερη απάντηση στην κλιμακούμενη πολυπλοκότητα του καπιταλισμού και της κλιματικής κρίσης. Ποιος θα είναι, όμως, μέρος αυτών των νέων δικτύων; Παρά την πρόταση του Σάρκις ότι όλες οι μορφές συλλογικής σκέψης και μάθησης είναι θεμελιώδεις, η πλειοψηφία του καταλόγου των συμμετοχών της Μπιενάλε αισθάνεται ομοιογενής, με περισσότερα από τα δύο τρίτα των 112 συμμετεχόντων να προέρχονται από την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Πολλές ιδέες και πρακτικές σχετικά με την κοινή χρήση των πόρων σε αρμονία με τη φύση προέρχονται μεν από γηγενείς γνώσεις, αυτές όμως οι γνώσεις είναι οριακά παρούσες. Όπως προειδοποίησε η αφροαμερικανή φεμινίστρια, ποιήτρια και συγγραφέας Audre Lorde στο βιβλίο της Sister Outsider: Essay and Speeches (1984): «Τα εργαλεία του πλοιάρχου δεν θα διαλύσουν ποτέ το σπίτι του πλοιάρχου».

Η Έκθεση είναι οργανωμένη σε πέντε ενότητες: τρεις εκτίθενται στο Αρσενάλ και δύο στο Κεντρικό Περίπτερο: Ανάμεσα σε Διαφορετικά Όντα, Ως Νέα Οικιακά, Ως Αναδυόμενες Κοινότητες, Διασυνοριακά, Ως Ένας Πλανήτης.

Εξήντα εθνικές συμμετοχές στα ιστορικά περίπτερα στο Τζιαρντίνι, στο Αρσενάλ και στο ιστορικό κέντρο της Βενετίας, με τρεις  χώρες να συμμετέχουν στη 17η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής για πρώτη φορά: Γρενάδα, Ιράκ, Δημοκρατία του Ουζμπεκιστάν. Πρωταγωνίστρια της φετεινής Μπιεννάλε η Ιταλία σ΄ένα τεράστιο περίπτερο στο Tese delle Vergini, στο Αρσενάλ, που χρηματοδοτήθηκε γενναία από το υπουργείο Πολιτισμού. Στο περίπτερό της, όπως πάντα, και η Ελλάδα με μία αδιάφορη, όπως διαπιστώσαμε για το κοινό, για να μην πούμε εκτός θέματος, παρουσίαση της οδού Αριστοτέλους της Θεσσαλονίκης (παρελθόν, παρόν και μέλλον).Στη Μπιεννάλε και η Τουρκία με μια εντυπωσιακή σε χρώμα και ένταση εγκατάσταση σε όροφο κτιρίου του Αρσενάλ. Η σύγκριση αναπόφευκτη και επιζήμια για εμάς.

Ένα μέρος της Μπιεννάλε αφορά το παιδί. Με τίτλο “Πώς θα παίξουμε μαζί ;” πέντε αρχιτέκτονες από τον διεθνή χώρο σχεδίασαν παιδικό παιχνίδι και το παρουσιάζουν, σε ανοιχτό χώρο, σε έκθεση στο Forte Marghera με ελεύθερη είσοδο για το κοινό.


“Καθώς η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει μια καταστροφική πανδημία και μια τριπλή πλανητική κρίση-κλιματική αλλαγή, απώλεια βιοποικιλότητας και σοβαρή υποβάθμιση του αέρα, της γης και του νερού οφείλουμε να τερματίσουμε τον πόλεμό μας στη φύση και να αρχίσουμε να ενεργούμε πιο ολιστικά για να διασφαλίσουμε την υγεία των ειδών, των οικοσυστημάτων και των πόρων”Αντόνιο Γκουτέρες, γενικός γραμματέας του ΟΗΕ 


Με λιγότερες αρχιτεκτονικές μακέτες και περισσότερες εγκαταστάσεις γλυπτικής, η έκθεση αγγίζει ορισμένες φορές τα όρια της υπερβολής ιδιαίτερα στους σπηλαιώδεις χώρους του Αρσενάλ όπου στεγάζονται τρείς ενότητες:

«Ανάμεσα σε διαφορετικά είδη», «Ως νέα νοικοκυριά» και «Ως αναδυόμενες κοινότητες»:  μοντέλα συμβίωσης από την Αντίς Αμπέμπα, τη Βηρυτό, το Κάιρο, τη Γουαδαλαχάρα, το Χονγκ Κονγκ, την Πρίστινα και την ίδια τη Βενετία συγκεντρώνονται εδώ, ως εκτός ανταγωνισμού συμμετοχές που αναπτύχθηκαν από πανεπιστήμια από όλο τον κόσμο. Στα κτίρια του Αρσενάλ  φιλοξενούνται οι εμβληματικές παρεμβάσεις των σχολών αρχιτεκτονικής και ντηζάιν και των  αρχιτεκτονικών γραφείων με προγράμματα για τη συμβίωση, την προστασία τη φύσης, την χρήση και την αξιοποίηση των υλικών κατασκευής αλλά και των απορριμμάτων. Την ένταση των εγκαταστάσεων στο Αρσενάλ και τον ιδιαίτερο όγκο  τους, αναστέλλει, στιγμιαία μόνο, ένα χάλκινο δέντρο του Giuseppe Penone (idee di pietra – olmo, Ideas of Stone – Elm, 2008) που βρίσκεται έξω από τα κτίρια και αναδύεται από το νερό της λιμνοθάλασσας ως εκδήλωση της ακρόασης της φύσης που οι άνθρωποι πρέπει να εξασκούν συχνότερα .

Στο Κεντρικό Περίπτερο στο Τζιαρντίνι ο ημιόροφος παρουσιάζει τη «Future Assembly», μια συλλογική “έκθεση μέσα στην έκθεση” που συγκεντρώνει τους συμμετέχοντες και εστιάζει στα δικαιώματα των μελών του περιβάλλοντος σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών για τη Φύση του 1982. Περιγράφεται από τους συν-σχεδιαστές της, στο κείμενο της έκθεσης, ως «μια εκκλησία 50 και πλέον ανθρώπων και ενδιαφερομένων μερών της φύσης» μεταξύ των οποίων μύκητες, εκβολές και εφήμερα αέρια  – που αντιπροσωπεύουν ό,τι ζει αλλά και μη ζωντανές οντότητες των οποίων τα δικαιώματα παραμένουν παραδοσιακά εκτός της ανθρώπινης νομοθεσίας. Και οι 50 φορείς συγκεντρώνονται στο κοινό έδαφος του Παγκόσμιου Χάρτη Future Assembly, ένα κυκλικό χαλί, με διάμετρο δώδεκα μέτρα, υφαντό από πλαστικό ωκεανού. Η έκθεση δίνει την αίσθηση μιας «συναυλίας» φωνών, εικόνων και κειμένων που κρέμονται από το ταβάνι πάνω από το πολύχρωμο χαλί «δαχτυλίδι της φωτιάς» με την εγκατάσταση να αναπτύσσεται και στους τρεις τοίχους του ημιόροφου και να υπενθυμίζει στους επισκέπτες ότι «η συμβίωση είναι μια συνεχής επαναδιαπραγμάτευση». Η Future Assembly είναι έργο των  Studio Other Spaces με έδρα το Βερολίνο (Sebastian Behmann και Olafur Eliasson) σε συνεργασία με την Paola Antonelli, Hadeel Ibrahim, Caroline Jones, Mariana Mazzucato, Kumi Naidoo και Mary Robinson.


«Η πρόκληση μας δεν είναι αν πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι ή όχι. Εκεί δεν έχουμε άλλη επιλογή […] ψάχνουμε για μια χωρική σύμβαση που είναι ταυτόχρονα καθολική και χωρίς αποκλεισμούς, μια διευρυμένη σύμβαση για τους λαούς και τα είδη να συνυπάρχουν και να ευδοκιμούν στην πολυφωνία τους. » Χασίμ Σάρκις, επιμελητής της Μπιεννάλε Αρχιτεκτονικής 2021


Άλλα εντυπωσιακά σημεία του Κεντρικού Περιπτέρου είναι, στο  τμήμα «As One Planet», όπου ένας θερμαινόμενος ογκόλιθος που χρησιμεύει για να απεικονίσει το έργο Future Island in Venice: The Time of Stone (2017 – σε εξέλιξη), περιγράφεται από τους συγγραφείς ως “αφηγηματικό τοπίο” και επισημαίνει τις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης του πλανήτη στα οικοσυστήματα. Ηφαιστειακά πετρώματα έχουν εγκατασταθεί μέσα σε έναν μεγάλο κύβο με γυάλινα τοιχώματα στο Resurresting the Sublime (2019), που δημιουργήθηκε από την Χριστίνα Αγαπάκη, την Alexandra Daisy Ginsberg και τη Sissel Tolaas σε συνεργασία με μια ομάδα βιολόγων στο Ginkgo Bioworks. Οι επισκέπτες καλούνται να καθίσουν στα βράχια, τα οποία προέρχονται από το νησί Μάουι της Χαβάης και να βιώσουν τη γλυκόπικρη αίσθηση της μυρωδιάς του αρώματος ενός εξαφανισμένου τώρα λουλουδιού της Χαβάης. Το έργο αναπτύχθηκε από την OOZE (Eva Pfannes και Sylvain Hartenberg) και Marjetica Potrč ως μέρος του νέου Albano του Πανεπιστημίου της Στοκχόλμη.

Στην ενότητα «Διασυνοριακά», η πολυκάναλη εγκατάσταση Sensible Zone (2021) από την Territorial Agency (Ann-Sofi Rönnskog και John Palmesino) μας υπενθυμίζει ότι έχουμε μόνο 30 χρόνια για να αντιστρέψουμε τις επιπτώσεις των τελευταίων 30 ετών, προκειμένου να διατηρήσουμε ορυκτά καύσιμα και διοξείδιο του άνθρακα στο έδαφος και στους ωκεανούς.

Η εγκατάσταση του Arcangelo Sassolino  μας μεταφέρει στο βόρειο πόλο. Το Antarctic Resolution (2020) – με ένα βροντερό ηχητικό έργο που απηχεί τον θόρυβο των ραγισμένων πάγων – συνοδεύει την ομώνυμη μελέτη της Giulia Foscari/Ανταρκτική, της οποίας ο πάγος που λιώνει αποτελεί περίπου το 70% του γλυκού νερού του πλανήτη.

Σε περιόδους συγκρούσεων και συστημικής βίας, η κατανομή, η προσβασιμότητα και ο έλεγχος των πόρων είναι ένα πιεστικό ζήτημα. Σχεδιασμένη για να μοιάζει με τραπέζι φαγητού, η εγκατάσταση Watermelons, Sardines, Crabs, Sands and Sediments: Border Ecologies and the Gaza Strip (2021), που αναπτύχθηκε από το forδρυμα για την επίτευξη απρόσκοπτης επικράτειας σε συνεργασία με την οικογένεια Qudaih, αναλύει τους ατελείωτους αγώνες της καθημερινότητας και της ανθεκτικότητας στο αγρόκτημα Khuza’a, ένα παλαιστινιακό χωριό που βρίσκεται κατά μήκος των στρατιωτικοποιημένων, συνεχώς κυμαινόμενων συνόρων της Γάζας και του Ισραήλ.

Από τα εθνικά περίπτερα σταθήκαμε ιδιαίτερα στις χώρες :

ΙΣΠΑΝΙΑ: πρωτοτυπεί με τις μυριάδες αρχιτεκτονικές προτάσεις σε αιωρούμενα φυλλάδια.

ΠΟΛΩΝΙΑ: στρέφεται στη μετασοσιαλιστική ύπαιθρο, και αναζητά την απάντηση στο ερώτημα της Μπιεννάλε έξω από την πόλη, στη χώρα όπου το 93% της έκτασής της θεωρείται αγροτική. Στο πλαίσιο μιας συνεχιζόμενης κλιματικής κρίσης, μιας εσωτερικής μετανάστευσης προς την ύπαιθρο και μιας προβληματικής νομοθεσίας σχεδιασμού, πρέπει να στρέψουμε τη συζήτηση προς τα αγροτικά, αναζητώντας πιθανές λύσεις και ευκαιρίες μέσω της επανεισαγωγής της ιδέας των κοινών. Ειδικότερα η Πολωνία προτείνει κατακόρυφες λύσεις διαβίωσης με τους αυτοκινητόδρομους επί του έδαφος, τις οικίες να αναπτύσσονται από πάνω και στις ταράτσες τους να βρίσκεται -σε θερμοκήπια-  η καλλιέργεια των τροφίμων.

ΗΠΑ: υπενθυμίζει το σήμα κατατεθέν της αμερικανικής κατοικίας – το ξύλινο σπίτι – την κατασκευή από μαλακό ξύλο που από το 1832 έδωσε λύση στην ανάγκη για μεγάλο αριθμό ποικίλων κτιρίων κατά τη διάρκεια της επέκτασης της Αμερικής προς τα δυτικά. Η διαθεσιμότητα του κύριου υλικού, η απλότητα της κατασκευής, η δυνατότητα κατασκευής ακόμα και από ανειδίκευτους εργάτες και οι αυξανόμενες οικονομίες και πληθυσμοί στις μεσοδυτικές πολιτείες οδήγησαν στον πολλαπλασιασμό μιας αρχιτεκτονικής που κυριαρχεί έκτοτε στο αμερικανικό τοπίο κατοικίας. Αυτή η εφαρμογή εμφανίζεται σε μια πλήρους κλίμακας προσθήκη στο ίδιο το περίπτερο των ΗΠΑ στο Τζαρντίνι, έργο της δεκαετίας του 1930, με το πανταχού παρόν εγχώριο έργο της Αμερικής, τα σπίτια με ξύλινο σκελετό.

ΤΟΥΡΚΙΑ: αναζητά το μέτρο μέσω της Αρχιτεκτονικής. Η έκθεση στο τουρκικό περίπτερο στη 17η Μπιεννάλε Αρχιτεκτονικής επιδιώκει να διερευνήσει το τί και το πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να συμβάλει στο περιβάλλον υπό το φως της τρέχουσας κλιματικής κρίσης, πέρα από την τεχνολογική εξάρτηση. Η εγκατάσταση με το εκτυφλώτικο κίτρινο χρώμα περιλαμβάνει  δημοσίευση σε ιστότοπο και αφήγηση ιστοριών, αναδεικνύει την επείγουσα κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει ο κόσμος και ορίζει την αρχιτεκτονική ως ένα μέτρο που προκαλεί ριζική αλλαγή και μια εναλλακτική πλανητική φαντασία που μπορεί να βοηθήσει στην αξιολόγηση της ζωής μας στη Γη και τους ρόλους μας σε σχέση μεταξύ τους.

Το τουρκικό περίπτερο στεγάζεται στον μακρόστενο χώρο Sale d’Armi, του Αρσενάλ και οργανώθηκε σε επιμέλεια της Νευράν Τουράν, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια-Μπέρκλεϋ.  Οργανώθηκε από το Istanbul Foundation for Culture and Arts (İKSV), με την υποστήριξη του Department of Architecture at the College of Environmental Design, University of California, Berkeley και του Center for Middle Eastern Studies at the University of California, Berkeley. Χορηγοί είναι το τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού και το υπουργείο Εξωτερικών.

ΙΡΑΚ: στην πρώτη της συμμετοχή στη Μπιεννάλε Αρχιτεκτονικής, η χώρα παρουσιάζει το πρόγραμμα Ark Re-Imagined – έργο της Safina Projects – που μας μεταφέρει  στους ποταμούς Τίγρη και  Ευφράτη εκεί όπου βρίσκεται η αρχή της αρχιτεκτονικής του κληρονομιάς – η αρχαία Μεσοποταμία- και δείχνει πώς  αναβιώνουν, προστατεύουν και μελετούν τα παραδοσιακά σκάφη. Σε συνεργασία με τους κατασκευαστές και τα τοπικά ιδρύματα, οι ιρακινοί επιχειρούν να δημιουργήσουν κόμβους σε όλο το Ιράκ για να μεταφέρουν τις απειλούμενες τεχνικές ναυπηγικής βιομηχανίας στην επόμενη γενιά. Εισάγοντας νέες χρήσεις παραδοσιακών σκαφών στον τουρισμό, τον αθλητισμό και τον ελεύθερο χρόνο, τις αποστολές και την εκπαίδευση, προσπαθούν να προσφέρουν ευκαιρίες απασχόλησης και χτίσουν δεξιότητες. Το ιρακινό περίπτερο συνεργάζεται με τους Βενετούς και μαζί εξερευνούν τις συνδέσεις μεταξύ του υγροβιότοπου της Βενετίας και του νοτίου Ιράκ, τα σκάφη, από την προϊστορική εποχή έως το αποκορύφωμα του σχεδιασμού  τους όπως αυτό εκδηλώνεται  με τη βενετσιάνικη γόνδολα και την παράδοση του μπουκινόρο, και την εξαφανιζόμενη κληρονομιά των σκαφών των καναλιών της Βασόρας και των γύρω βάλτων.

Κλείνοντας να επισημάνουμε ότι η Ελλάδα είχε μια επιεικώς απαράδεκτη εμφάνιση για ευρωπαϊκή χώρα μέλους της ΕΕ. Το επίμηκες τείχος που ανάρτησε εν μέσω του περιπτέρου χωρίζοντάς το στα δύο έδειχνε πολιορκημένο καθώς πολλά από τα φυλλάδια και τις φωτογραφίες, μέσα σε νάϋλον φακέλους που είχαν αναρτήσει, έλειπαν, με τους γάντζους να προβάλουν απειλητικά κι επικίνδυνα. Μένοντας πιστοί στην παραδοσιακή εσωστρέφεια που μας χαρακτηρίζει δεν πήραμε καμία θέση ως προς το ερώτημα του θέματος της Μπιεννάλε και επιλέξαμε να δείξουμε την οδό Αριστοτέλους της Θεσσαλονίκης στην ιστορική της πορεία και τα έργα ανάπλασης που σχεδιάζονται για την περιοχή. Όλα, τοποθετημένα με εμφανή προχειρότητα έδιναν στην ελληνική συμμετοχή την εντύπωση μιας αγγαρείας που έπρεπε να διεκπεραιωθεί.

 

 

 

Η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας 2021: Πώς θα Ζούμε Μαζί?’ είναι ανοιχτό έως τις 21 Νοεμβρίου.